ain.az bildirir, Milli.az saytına əsaslanaraq.
Qərb siyasi düşüncəsində çoxdan formalaşmış bir ənənə var. Bu ənənənin kökləri hələ XIX əsrin müstəmləkəçi diskursuna gedib çıxır: dünyanı norma istehsal edənlərə və həmin normalara uyğunlaşmağa məcbur sayılanlara bölmək. Mexanizm illər ərzində zərgər dəqiqliyi ilə cilalanıb: birincilər mühakimə edir, ikincilər özünü müdafiəyə məcbur qalır. Birincilər "demokratiya" və "insan hüquqları" meyarlarını müəyyənləşdirir, ikincilər isə daim həmin meyarlara "tam cavab verməyən" tərəf kimi təqdim olunur. Bu, dialoq deyil. Bu, universal dəyərlər ritorikası ilə bəzədilmiş struktur bərabərsizliyidir.
Azərbaycan bu konstruksiyada konkret yerə oturdulub: o, nə qiymətləndirmə meyarlarının müəyyənləşdirilməsində iştirak edir, nə də "qiymət verənlərin" tərkibi onunla razılaşdırılır. Sadəcə obyekt kimi götürülür və tənqid hədəfinə çevrilir. "Siyasi məkanın daralması", "jurnalistlərin hüquqlarının pozulması", "avtoritar meyllər" kimi ifadələr ilk baxışda təsirli səslənir. Amma yalnız o vaxta qədər ki, narahat, lakin tamamilə qanuni bir sual verilməsin: bəs kontekst necədir?Kontekst isə belədir. Azərbaycan otuz il ərzində başa çatmamış ərazi münaqişəsi şəraitində yaşayıb. İşğal altında qalmış torpaqlar, yüz minlərlə məcburi köçkün, xarici təsir kanalları vasitəsilə ölkənin sabitliyini pozmaq üçün real təhdidlər. Belə bir şəraitdə istənilən dövlət, xüsusilə vurğulayıram, istənilən dövlət, o cümlədən özünü demokratiya etalonu kimi təqdim edənlər də, sülh və münaqişəsiz dövrdə "məhdudiyyət" kimi qiymətləndirilə biləcək alətlərə əl atır. Məsələ bu məhdudiyyətlərin olub-olmamasında deyil. Məsələ hamıya eyni ölçünün tətbiq edilib-edilməməsindədir.Ən maraqlı məqam da elə burada başlayır. Çünki ölçü eyni deyil. Bu isə konspiroloji iddia yox, beynəlxalq siyasətin göz önündə olan faktıdır.Türkiyə kəskin daxili siyasi qarşıdurma ənənəsinə malik dövlətdir. Bu ənənənin kökləri ən azı 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonrakı dövrə gedib çıxır. 2025-ci ilin mart hadisələrinə də bu məntiqdən qopma kimi yox, həmin xəttin ciddi şəkildə intensivləşməsi kimi baxmaq lazımdır. Məhz buna görə də bu proses tələsik hökm vermədən, amma analitik yayınmalara da yol açmadan ayrıca konseptual təhlil tələb edir.Əkrəm İmamoğlunun həbsi formal baxımdan cinayət təqibi çərçivəsində həyata keçirilib. Ona qarşı korrupsiya və ehtimal edilən qanunsuz əlaqələrlə bağlı ittihamlar irəli sürülüb. Türkiyə prokurorluğunun bu tip işləri başlatmaq üçün institusional səlahiyyətləri var və bunu ayrıca qeyd etmək vacibdir: söhbət milli hüquq müstəvisində prosedur baxımından rəsmiləşdirilmiş addımlardan gedir. Lakin siyasi elm belə konfiqurasiyanı daha dəqiq ifadə edən anlayış təqdim edir: lawfare, yəni kəskin siyasi rəqabət şəraitində hüquqi mexanizmlərdən siyasi alət kimi istifadə. Burada əsas meyar təkcə prosedurun mövcudluğu deyil, müşahidə olunan ümumi mənzərədir.Mənzərə isə belə görünür. İmamoğlu sıradan bir yerli idarəçi deyil. O, 16 milyondan çox əhalisi olan ölkənin ən böyük şəhərinin meridir və müstəqil sosioloji qurumlar onu prezident seçkilərinin əsas namizədlərindən biri kimi göstərirdilər. Cinayət təqibi məhz onun elektoral çəkisinin artıq ümummilli miqyas aldığı bir vaxtda başlandı. Eyni zamanda ölkə üzrə Cümhuriyyət Xalq Partiyasını təmsil edən onlarla bələdiyyə rəhbəri ya həbs olundu, ya da istintaqa cəlb edildi. Bu isə baş verənləri tək bir epizod kimi izah etməyi mümkünsüz edir. Partiya sədri Özgür Özəlin səlahiyyətlərinin məhkəmə mexanizmi ilə dayandırılması isə artıq konkret bir siyasətçiyə deyil, müxalifətin təşkilati infrastrukturuna təsir göstərmək anlamına gəlirdi.Türkiyə öz hüquq sistemi və öz konstitusion məntiqi olan suveren dövlətdir. Daxili institusional konteksti nəzərə almayan xarici tənqid beynəlxalq hüquq doktrinasında "suveren spesifika nəzərə alınmadan normativ təzyiq" adlandırılan yanaşmanı təkrar istehsal etmək riski daşıyır. Bu, ciddi qəbul edilməli arqumentdir.Nəhayət, beynəlxalq siyasət baxımından ən göstərici sual ortaya çıxır: Türkiyə Qara dəniz regionundakı mövqeyi, miqrasiya tənzimlənməsindəki rolu və Şimali Atlantika Alyansı daxilindəki çəkisi nəzərə alınmaqla Qərb müttəfiqləri üçün geostrateji baxımdan əvəzolunmaz aktor olaraq qalır. Belə olan halda həmin müttəfiqlər necə davranacaqlar? Bəlkə də bu, Türkiyənin geosiyasi subyektliyinin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərən ən aydın nümunədir. Tarixi, mədəni və strateji səbəblərə görə Azərbaycan üçün həqiqətən yaxın və mühüm tərəfdaş olan bir ölkədən söhbət gedir.İndi isə bir qədər şərqə, Qərb mediasının inadla Cənubi Qafqazda guya "demokratiya adası" adlandırdığı Ermənistana keçək. Parlament seçkiləri ərəfəsində orada tamam başqa ölkəyə və tamam başqa epitetə layiq mənzərə açılır. Müxalifət partiyalarının 250-dən çox üzvü "seçiciləri ələ almaq" ittihamı ilə saxlanılıb. Bir neçə din xadimi, o cümlədən arxiyepiskoplar da həbs edilib. Cübbəli, mitralı adamlar qandallarda. Görünür, "məxməri inqilabın" nailiyyəti kimi hesabatlara salınan o məşhur "demokratik iqlim" elə budur.Amma ən heyrətamiz məqam həbslərin rəqəmləri belə deyil. Ən heyrətamiz olan budur ki, baş nazir Nikol Paşinyan tənqidçilərinə açıq şəkildə belə deyir: "Sizi diz çökdürəcəyəm, öldürəcəyəm, başınızı əzəcəyəm". Bu, kontekstdən qoparılmış sitat deyil, suveren dövlətin fəaliyyətdə olan hökumət başçısının sənədləşdirilmiş açıq bəyanatıdır. Müqayisə üçün: azərbaycanlı hansısa məmurun dilindən buna bənzər ifadə səslənsəydi, yüzlərlə beynəlxalq nəşr bunu dərhal "avtoritarizm" başlığı altında dövriyyəyə buraxardı. Paşinyan məsələsində isə sükutdur. Demək olar ki, məzar sükutu.Qonşu Gürcüstanın mənzərəsi də az ibrətamiz deyil. Ölkənin hakim partiyası olan "Gürcü arzusu" son aylarda bir neçə iri müxalifət partiyasının Konstitusiya Məhkəməsi vasitəsilə qadağan edilməsinə yol açan qanunvericilik dəyişikliklərinə start verib. Partiyaların fəaliyyətinin dayandırılması, onların üzvlərinə uzunmüddətli siyasi qadağaların tətbiqi üçün mexanizmlər yaradılıb. Avropa Parlamenti narahatlıq ifadə edən bir sıra qətnamələr qəbul edib. Bu, təqdirəlayiqdir. Amma təzyiqin miqyası, tənqidin intensivliyi, xüsusi dinləmələrin tezliyi, bütün bunlar Azərbaycanın qat-qat az kəskin səbəblərə görə eşitdikləri ilə müqayisəyə belə gəlmir. İki çəki, iki ölçü, sözün əsl mənasında.Rusiya barədə isə ayrıca danışmaq lazımdır, hərçənd bu, yəqin ki, ən qısa söhbət olacaq. Müxalifət liderləri həbsxanalarda ölür. Aleksey Navalnı 2024-cü ilin fevralında Arktikadakı "Qütb canavarı" koloniyasında, Amnesty International-ın "dövlət qətli" kimi xarakterizə etdiyi şəraitdə dünyasını dəyişdi. Müstəqil media bloklanıb və ya məhv edilib. "Memorial"ın məlumatına görə, məcburi ləğvindən əvvəl, hələ 2020-ci illərin əvvəllərində Rusiyanın həbsxanalarında minlərlə siyasi məhbus saxlanılırdı. VPN xidmətləri yüzlərlə bloklanır. "Müharibə" sözü cinayət tərkibinə çevrilib. Əlində ağ kağızla küçəyə çıxmaq belə həbs riski deməkdir. Rusiya Economist Intelligence Unit-in demokratiya indeksində 2023-cü ildə 167 ölkə arasında 144-cü yeri tutub və "avtoritar rejimlər" kateqoriyasına düşüb. Cavab, əlbəttə, insan haqları qeyrətində yox, geosiyasi cəbrdə gizlənir. Azərbaycan NATO üzvü deyil. Azərbaycan Avropanın kritik şəkildə asılı olduğu strateji qaz təchizatçısı da deyil, hərçənd "Cənub Qaz Dəhlizi" və TAP kəməri artıq Aİ-yə ildə 12 milyard kubmetrdən çox qaz nəql edir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü heç kimin sanksiyası olmadan bərpa etmiş, uduzmağa məcbur edildiyi müharibəni udmuş ölkədir. Bu inadkar, az qala manik diqqətin qaynağı da məhz buradadır.Gəlin Bakıya tətbiq olunan "meyarlara" baxaq. Freedom House təşkilatı "Freedom in the World 2024" hesabatında Azərbaycana 100 baldan 10 bal verir. Narahat rəqəmdir. Amma eyni təşkilat Rusiyaya 7 bal verir və bununla belə, beynəlxalq platformalarda bu mövzu Azərbaycan ətrafında aparılan ictimai müzakirələrin heç onda birini belə doğurmur. Ermənistan 47 bal alıb və "qismən azad" statusu qazanıb. Halbuki seçkilər ərəfəsində həbslər mənzərəsi, tənqidçilərin qətllə hədələnməsi, kilsə müxalifətinin təmizlənməsi bu rəqəmə açıq-aşkar sığmır. Ya da sığır, amma qaydanı yox, onun seçmə qaydada tətbiqini təsdiqləyən istisna kimi.İkili standartlar beynəlxalq siyasətdə yenilik deyil və bu fenomenin elə indicə kəşf edildiyini iddia etmək sadəlövhlük olardı. Amma fərq var. Konkret bir ölkə ilə bağlı dayanıqlı narrativ formalaşdırılırsa, real dinamikanın necə dəyişməsindən, regional kontekstdən, qonşuluqda baş verənlərdən asılı olmayaraq, bu artıq ardıcılsızlıq deyil. Bu, siyasi seçimdir. Şüurlu və məqsədli seçim.Azərbaycan təxminən 10 milyon əhalisi olan, üç böyük gücün - Rusiya, İran və Türkiyənin kəsişmə nöqtəsində yerləşən dövlətdir. Təxminən 30 il ərzində ərazisinin 20 faizinin işğalını yaşamış ölkədir. Bu müddətdə bir milyondan çox məcburi köçkünü qəbul etmiş ölkədir, BMT QAK-ın məlumatına görə, bu, postsovet məkanında daxili məcburi köçkünlüklə bağlı ən böyük böhranlardan biri olub. Azərbaycan 2020-ci ildə Qarabağ üzərində suverenliyini bərpa etməyi bacardı və bu prosesi 2023-cü ildə başa çatdırdı, dünya təşkilatlarının formal olaraq heç vaxt Ermənistanın tərkib hissəsi kimi tanımadığı, amma faktiki olaraq 30 il onun nəzarətində saxladığı bölgəni Konstitusiyanın yurisdiksiyasına qaytardı.İnsan haqları ritorikası son dərəcə güclü alətdir. O, real qurbanları müdafiə edə, presedent yarada, praktikaları dəyişə bilər. Amma həmin alət seçmə qaydada tətbiq olunanda müdafiə vasitəsi olmaqdan çıxır və təzyiq mexanizminə çevrilir. Siyasi, iqtisadi, geosiyasi təzyiq mexanizminə. Üstəlik, humanist leksikanın pərdəsi altında, bu isə onu xüsusilə riyakar göstərir.Azərbaycan məsələsində də baş verən məhz budur. Onu tənqid etmək rahatdır, çünki arxasında nüvə arsenalı dayanmır, qaz asılılığı kabusu görünmür, reytinq fəlakəti təhlükəsi yaratmır. Beynəlxalq siyasətin klassik məntiqi budur: zərbəni ən çox ağrıyan yerə yox, zərbənin ən ucuz başa gəldiyi yerə endirirlər.Azərbaycan ardıcıllıq tələb etməkdə tam haqlıdır. Güzəşt yox, ardıcıllıq. Real problemlərə göz yummağı yox, regionun bütün oyunçularına istisnasız olaraq eyni meyarların tətbiqini.Əgər İrəvanda seçkilər ərəfəsində müxalifətçilər və keşişlər kütləvi şəkildə həbs olunursa, bu da eyni müntəzəmliklə qəzetlərin birinci səhifəsinə çıxmalıdır. Kəsintisiz, diplomatik yumşaltmalar olmadan.Əsl hüquq müdafiə siyasəti seçilmiş qaliblərlə oynanan lotereya deyil. Ardıcıllıq onun bünövrəsidir və tarix qarşısında yeganə bəraətidir. Qalan hər şey humanitar kostyuma bürünmüş geosiyasi maskaraddır.Azərbaycan ittihamları eşidir. Amma cavab verməyə də haqqı var: əvvəlcə maliyyələşdirdiyiniz, sammitlərə dəvət etdiyiniz, memorandumlar imzaladığınız və pozuntularını görməzdən gəlməyi üstün tutduğunuz tərəflərə baxın. Dürüst baxın, geosiyasi çəpgözlük olmadan. Sonra standartlardan danışarıq.O vaxta qədər Bakıya ünvanlanan istənilən "demokratiya dərsi" yaxşı qablaşdırılmış riyakarlıqdan başqa bir şey deyil. Riyakarlıq isə, məlum olduğu kimi, böyük siyasətdə ən pis məsləhətçidir.Elçin Alıoğlu
Milli.Az
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
