XXI əsrdə dünyada klassik müstəmləkəçilik sisteminin formal olaraq sona çatdığı bildirilsə də, bəzi böyük dövlətlərin keçmiş koloniyalar üzərində nəzarəti fərqli üsullarla davam etdirdiyi müşahidə olunur. Xüsusilə Fransa uzun illərdir Afrika, Karib hövzəsi və Sakit okean regionundakı keçmiş müstəmləkələrində siyasi, iqtisadi və demoqrafik təsir mexanizmlərini qoruyub saxlayır. Bu siyasət artıq açıq işğal formasında deyil, daha çox “neokolonializm” modeli ilə həyata keçirilir. Yeni Kaledoniya və ya Kanakiya hadisələri də bunun ən diqqətçəkən nümunələrindən biri hesab olunur. Yeni Kaledoniyanın yerli əhalisi olan kanaklar ərazini “Kanakiya” adlandırırlar.
Kanak torpaqlarının tarixi yerli xalqın öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda uzunmüddətli mübarizəsinin tarixidir. XIX əsrdə Fransa tərəfindən ilhaq edilən arxipelaq zaman keçdikcə Paris üçün həm geosiyasi, həm də iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Xüsusilə zəngin nikel ehtiyatları və Sakit okeandakı strateji mövqeyi Yeni Kaledoniyanı Fransa üçün əvəzolunmaz bölgələrdən birinə çevirdi.
1980-ci illərdə kanak xalqının azadlıq mübarizəsi silahlı qarşıdurma mərhələsinə keçdikdən sonra Paris kompromisə getməyə məcbur oldu. 1988-ci ildə Matinyon sazişi, 1998-ci ildə isə Numea sazişi imzalandı. Həmin sənədlər Yeni Kaledoniyanın xüsusi statusunu, mərhələli dekolonizasiya prosesini və yerli əhalinin siyasi hüquqlarının qorunmasını nəzərdə tuturdu. Eyni zamanda Fransa gələcəkdə ərazinin statusu ilə bağlı referendumlar keçirməyi də öhdəsinə götürmüşdü.
Referendumlar və dəyişdirilən siyasi balans
2018 və 2020-ci illərdə keçirilən referendumlarda əksəriyyət hələlik müstəqilliyin əleyhinə səs versə də, nəticələr Paris üçün ciddi siqnal idi. Çünki hər iki səsvermədə müstəqillik tərəfdarlarının sayı artmaqda davam edirdi. Bu isə üçüncü referendumun nəticəsinin fərqli ola biləcəyini göstərirdi.
Məhz bundan sonra Fransa hakimiyyətinin prosesə münasibətində ciddi dəyişiklik hiss olunmağa başladı. 2021-ci ildə koronavirus pandemiyasının ən ağır dövründə keçirilən referendum kanak cəmiyyətində böyük narazılıq doğurdu. Yerli əhali pandemiya səbəbindən ağır sosial və mənəvi itkilər yaşayırdı. Kanak toplumunda dəfn mərasimləri və yas ənənələri xüsusi müqəddəs əhəmiyyət daşıdığından, həmin dövrdə seçki kampaniyasının normal aparılması mümkün deyildi. Buna baxmayaraq, Paris referendumu təxirə salmadı.
Nəticədə kanak hərəkatı referendumun legitimliyini tanımadı. Səsvermədə iştirak səviyyəsinin aşağı olması da nəticələrin obyektivliyinə dair sualları artırdı. Lakin Fransa hökuməti məsələni bağlanmış hesab etdiyini bəyan etdi. Bu yanaşma isə kanak cəmiyyətində Fransanın artıq vasitəçi deyil, birbaşa münaqişə tərəfi olduğu fikrini gücləndirdi.
2024-cü il hadisələri: neokolonial siyasətin yeni mərhələsi
2024-cü ilin mayında Yeni Kaledoniyada baş verən hadisələr Fransa ilə kanak xalqı arasındakı münasibətlərdə dönüş nöqtəsinə çevrildi. Böhranın əsas səbəbi Parisin seçki qaydalarını dəyişmək və seçici kontingentini genişləndirmək cəhdi idi. Kanak hərəkatı hesab edirdi ki, bu dəyişikliklər yerli xalqın siyasi çəkisini zəiflətmək və müstəqillik perspektivini birdəfəlik aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Etiraz aksiyaları qısa müddətdə kütləvi toqquşmalara çevrildi. Hadisələr nəticəsində 14 nəfər öldü, yüzlərlə insan yaralandı, iqtisadi zərər milyardlarla avro ilə ölçüldü. Bundan sonra Fransa hakimiyyəti sərt repressiv addımlar atdı. Bu hadisələr bir daha göstərdi ki, Fransa Yeni Kaledoniyada siyasi problemləri dialoq yolu ilə deyil, inzibati və güc metodları ilə həll etməyə üstünlük verir. Paris demokratiya və insan hüquqları haqqında danışsa da, Kanakiyada tamamilə fərqli siyasət həyata keçirir. Yerli əhalinin siyasi təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması, demoqrafik balansın dəyişdirilməsi və milli hərəkatın radikal kimi təqdim olunması klassik neokolonial strategiyanın elementləri hesab olunur.
Fransa üçün Yeni Kaledoniya niyə vacibdir?
Fransanın Yeni Kaledoniyadan imtina etmək istəməməsinin əsas səbəblərindən biri iqtisadi və geosiyasi maraqlardır. Arxipelaq dünyanın ən böyük nikel ehtiyatlarından birinə malikdir. Müasir sənayedə, xüsusilə batareya və yüksək texnologiya istehsalında nikel strateji resurs hesab olunur. Buna görə də Paris bu resurslar üzərində nəzarəti itirmək istəmir.
Digər mühüm amil Sakit okean regionunda geosiyasi rəqabətin artmasıdır. Çin və ABŞ arasında bölgədə təsir uğrunda mübarizə gücləndiyi bir dövrdə Fransa Yeni Kaledoniyanı özünün Hind-Sakit okean strategiyasının əsas dayaqlarından biri hesab edir. Bu səbəbdən Paris bölgədəki mövqelərini zəiflədə biləcək istənilən müstəqillik prosesinə ehtiyatla yanaşır.
Azadlıq mübarizəsi beynəlxalq gündəmdə
Kanak xalqının mübarizəsi artıq təkcə regional məsələ deyil. Yeni Kaledoniya 1986-cı ildən BMT-nin dekolonizasiya edilməli ərazilər siyahısındadır. Bu isə o deməkdir ki, beynəlxalq hüquqa əsasən Fransa bölgədə neytral vasitəçi kimi çıxış etməli və xalqın öz müqəddəratını təyin etməsinə şərait yaratmalıdır.
Lakin son hadisələr göstərir ki, Paris getdikcə daha çox münaqişənin birbaşa tərəfinə çevrilir. Bu səbəbdən kanak hərəkatı məsələni beynəlxalq platformalarda daha fəal şəkildə qaldırmağa başlayıb. BMT strukturlarında, insan hüquqları təşkilatlarında və müxtəlif beynəlxalq forumlarda Fransa hakimiyyətinin addımları tənqid olunur.
Xüsusilə 2024-cü il hadisələrindən sonra beynəlxalq diqqət daha da artıb. Yerli fəalların həbsi, siyasi təzyiqlər və insan hüquqları ilə bağlı ittihamlar Fransa üçün ciddi reputasiya problemi yaradıb. Bu vəziyyət Parisin özünü “demokratiya və insan hüquqları müdafiəçisi” kimi təqdim etməsi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Azərbaycanın dekolonizasiya prosesinə dəstəyi
Son illərdə Azərbaycan dekolonizasiya məsələlərində daha fəal mövqe nümayiş etdirir. Bakı Təşəbbüs Qrupunun fəaliyyəti xüsusilə diqqət çəkir. Bu platforma Fransa və digər dövlətlərin müstəmləkə siyasətindən əziyyət çəkən xalqların səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmağa çalışır.
Yeni Kaledoniya nümayəndələrinin Bakıda keçirilən tədbirlərdə iştirakı da bu əməkdaşlığın göstəricisidir. Azərbaycanın dəstəyi təkcə siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır. Bakı müxtəlif beynəlxalq konfranslar və platformalar vasitəsilə dekolonizasiya məsələsini qlobal gündəmə çıxarmağa çalışır.
Prezident İlham Əliyev çıxışlarında müasir dövrdə neokolonializmin qəbuledilməz olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. Dövlət başçısı xüsusilə Fransanın bu istiqamətdə həyata keçirdiyi siyasəti tənqid edərək xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququnun təmin olunmasının vacibliyini bildirib. Azərbaycan Prezidenti Qoşulmama Hərəkatının sədri olduğu dövrdə də dekolonizasiya məsələsini beynəlxalq gündəmdə saxlayan liderlərdən biri kimi çıxış edib. Prezident İlham Əliyev Bakı Təşəbbüs Qrupunun fəaliyyətini dəstəkləyərək müstəmləkəçilikdən əziyyət çəkən xalqların problemlərinin beynəlxalq platformalarda müzakirəsinə xüsusi önəm verib. Bu siyasət Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa, ədalət prinsipinə və xalqların azad seçim hüququna verdiyi dəstəyin göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq hüquq və xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi prinsipinə verdiyi önəmin göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə Qoşulmama Hərəkatında fəal rol oynayan Azərbaycan kolonializmə qarşı mübarizə aparan xalqlarla həmrəylik nümayiş etdirməyə çalışır.
Yeni siyasi mərhələ və qeyri-müəyyən gələcək
İyun ayında keçiriləcək regional seçkilər Yeni Kaledoniya üçün həlledici mərhələ hesab olunur. Kanak hərəkatı bu seçkiləri dekolonizasiya prosesinin gələcəyi baxımından kritik məqam kimi qiymətləndirir. Fransa isə seçki balansını dəyişərək loyal qüvvələrin mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Bütün bunlar göstərir ki, Kanakiyada böhran hələ başa çatmayıb. Əksinə, region yeni və daha mürəkkəb siyasi qarşıdurma mərhələsinə daxil olur. Əsas sual isə bundan ibarətdir: Fransa həqiqətən dekolonizasiya prosesinə hörmət edəcək, yoxsa neokolonial siyasətini davam etdirəcək?
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, müasir dövrdə kolonializm formal olaraq dəyişsə də, onun mahiyyəti tam aradan qalxmayıb. Yeni Kaledoniya hadisələri isə dünyaya bir daha xatırladır ki, xalqların azadlıq və öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda mübarizəsi hələ də aktual olaraq qalır.
