Rus tarixçisi, M.V.Lomonosov adına MDU-nun dosenti A.M.Fominin (1978) “Osmanlı irsinə qarşı Fransa və Böyük Brtaniyanın apardıqları davamlı müharibə... 1918-1923-cü illər...” monqrafiyasında (2010, Moskva ş.) İngiltərənin 1916-1922-ci illərdə baş naziri olmuş D.L.Corcun (1863-1945) xidməti otağında sənədləri sinəsi basaraq, əlinə alaraq səsləndirdiyi nitqi olayın şahidi tarixçi-filosof A.C.Toybninin (1889-1976) dili ilə nəql edir: “Mesopotamiya... neft.. irriqasiya... bizim olmalıdır... Müqəddəs torpaq... Fələstin... bizim olmalıdır...”
Çar Rusiyası XIX əsrin I yarısında Qara və Xəzər dənizləri aralığını, II yarısnda Türküstan diyarını zəbt etməklə Anadolu və Hind okeanı sahillərini siyasi-hərbi hədəfə aldığından Avropanın güclü dövlətləri (Fransa, İtaliya, Böyük Britaniya, Belçika, Nideerland, Yunanıstan...) Yaxın Şərq bölgəsinin ələ keçirilməsində keçilməz sədd kimi Osmanlı Türkiyəsinin zəiflədilməsi və parçalanması istiqamətində fəaliyyətlərini əlaqələndirmiş və xeyli dərəcdə genişləndirmişlər. Avropa ölkələri və çar Rusiyasının bu məqsədlərinin təhlinində bir sual yaranır-nəyə görə Ösmanlı Türkiyəsinə qarşı “yunan soyqırımı” yox, “erməni soyqırımı” adlı “quraşdırılmış səhnə” dövriyyəyə buraxılmışdır, axı,bu daha inandırıcı olardı, məntiqlə Türklərin buna daha çox “haqqı”, yunanların isə “qurban olması” təbii görünərdi. Ona görə bu ssenariyə imza atılmadı ki,Yunanıstan dövləti mövcud idi, amma, Cənubi Qafqaza (Türk-Müsəlman torpaqlarına, Azərbaycana) yeni köçürülən haylara isə xeyli müddət əvvəl söz verilsə də hələ də “erməni dövləti”nin yaradılmasının mümkünsüzlüyü idi, bu təklifi dinsiz hay kilsəsinə hər iki tərəf vəd vermişdir...Deməli, “bir aktyorun səhnəsi”nin “dekorlarının quraşdırılması” (bəlli məkanda siyasi-hərbi süjetin işlənilməsi, ictimai-etnomilli gərginliyin genişləndirilməsi, təbliğat vasitələrinin gücləndirilməsi və miqyasının artırılması..) həm Avropa dövlətləri, həm də çar Rusiyası üçün əhəmiyyətli idi, amma bu oyun qansız-qadası ola bilməzdi...”bir aktyorun səhnəsi rejissorluğu”nda əsasən hay kilsəsinə, “oyun” iştirakçıları kimi ibtidai insan-hay sürüsünə istinad edilirdi...
Haşiyə. Dinsiz hay kilsəsinin hər iki qanadının (Kilikiya və Üçmüəzzin mərkəzləri) siyasi məqsədləri sırasında silahlı mübarizə, ideoloji müqavimət və beynəlxalq təbliğqatın gücləndirilməsi istiqamətində XIX əsrdə çar Rusiyasının imkanlarından, XX yüzillikdə isə Avropa dövlətləri və ABŞ dəstəyindən daha çox istifadə olunmuşdur. Bu baxımdaan hayların baş keşişləri V Nersesin (1770-1857), IV Gevorqun (1834-1882)...dövrləri xüsusilə “məhsuldar” olmuşdur (13 aprel 1827-ci ildə rus qoşunları sırasında Ü(İ))çmüəzzin şəhərinin ələ keçirilməsi, 130 mindən çox hay sürüsünün Şərqi Anadolu və Cənubi Azərbaycan ərazilərindən Qərbi Azərbaycana köçürülməsi, hay kilsəsi nəzdində nəşriyyat, seminariya, təlim mərkəzlərinin açılması, qəzet, jurnal (1794-1796-cı illərdə Hindistanın Mədrəs şəhərindəki hay kilsəsinin nəzdində “Xəbərlər” (“Azdarar”), İstanbul şəhərində 1868-ci ildə “Ağrı dağ” (“Ararat”) nəşr edilib), topluların...nəşr edilməsi, silahlı hay dəstələrinin yaradılması....bu baxımdan V.Q.Tunyanın “Vətən müdafiəçisi...V Nerses 1826-1857-ci illərdə” kitabında (İrəvan ş., 2007) XIX əsrdə hay kilsəsinin siyasi tarixi,1873-1903-cü illərdə Rusiya imperiyasının “Ü(İ)çmüəzzin məsələsi”nin siyasi-hərbi həlli....barədə geniş tarixi-faktoloji məlumatlara yer verilib).
XIX əsrin sonlarında siyasi-hərbi, ictimai-iqtisadi, milli--mədəni, dini-elmi....təməl prinsipləri ilə, dünyəvi idarəetmə sisteminin mükəmməlliyi, strateji əhəmiyyətli tarixi-coğrafi mövqeyinin üstünlüyü, orta enliklərin dənizləri ilə əhatələnməsi, Dünya sivilizasiyalarının qovşağında yerləşməsi...baxımından fərqlənən, Avropa dövlətləri sırasında güclü inzibatçılıq dəyərlərinə malik olan Osmanlı Türkiyəsinə qarşı düşmən cəbhələrinin yaranamsı və güclənməsi qaçılmaz olmuşdur. Bu sırada çar Rusiyası xüsusi fəallığı ilə seçilmiş, Türk-Müsəlman milli dövlət quruculuğuna qarşı hay-daşnak silahlılarının və dinsiz kilsə icmasının dağıdıcı fəaliyyətinin əlaqələndirilməsində mərkəzi mövqe tutmuş, ilk növbədə Şərqi Anadolu və Azərbaycan ərazilərinin işğalına yönəlik siyasi-hərbi əməliyyatlarını gücləndirmişdir.
XIX əsrin əvvəllərində sultan Əbdül Məcidin (1823-1861) hakimiyyəti illərində Osmanlı Türkiyəsinə qarşı düşmən cəbhəsinin keçirdiyi siyasi-hərbi məkrli əməliyyatların nəticələri kimi 09-18 iyul 1860-cı il “Suriya qırğınları” (guya 7-20 minə qədər xristian məzhəbli, o cümlədən, haylar qətlə yetirilib), 1894-1895-ci illər hayların “Sasun soyqırımı” (50-300 min rəqəminin uydurulması), 1909-cu ilin “Hələb və Adana soyqırımı” (qondarma 15-30 min rəqəmi əlavə edilib), 1915-ci ilin xalis “hay soyqırımı” (olmayan 1,5 milyon hayın “dini, irqi...” qətliamları adı altında) qondarma ittihamlar ilk növbədə güc dövlətlərinin geopolitik niyyətlərinə xidmət etdiyi artıq tarxi sübut olunmuşdur....
Osmanlı Türkiyəsinə qarşı dövlətsizləşdirmə və xalqına qarşı milli/irqi dözümsüzlüynə səbəb olan bir amil də Yaxın Şərqin təbii yanacaq ehtiyatları ilə zənginliyi, münbit torpaqlarının geniş yayılması, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub...dəniz və quru beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin bu ərazilərdən keçməsi olmuşdur.
XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda ibtidai insan-hay sürülərini yerləşdirən, Qərbi Azərbaycan hüdudlarında “İrəvan vilayəti”nın yaradılması ilə kifayətlənməyən çar rejimi Bütöv Azərbaycanın timsalında parçalanma modelini Osmanlı Türkiyəsinin şərq bölgələrinə də şamil etmək niyyəti, XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Osmanlı Türkiyəsinin zəiflədilməsi və parşalanması sultan II Əbdül Həmid Əbdül Məcid xan oğlunun (1842-1918) hakimiyyətinin sonlanması məqsədi ilə Van, Qars, İqdır, Ərzurum... vilayətlərinin işğalı naminə hay terrorçu qurumları və hay kilsəsinin şirnikləndirilməsi (bu ərazilərdə “erməni muxtariyyəti” yaradılmasına təhrik etməklə) ilə bağlı təbliğatının geniş miqyası və nəticəsi I Dünya müharibəsinə gətirib çıxarmışdır.
Ümumiyyətlə, Türkiyə dövlətinin qarçı açılan cəbhənin tarixi mərhələlərini iki hissəyə ayırmaq olar:
-XIX əsrin I yarısı, 1830-1860-cı və 1876-1896-cı illər dövrü ;
-XX əsrin I yarısı, 1908-1923-cü illər kəsimi.
Məlumdur ki, Avropa ölkələrindən fərqli olaraq çar Rusiyasının Osmanlı Türkiyəsinə qarşı pozuculuq, dağıdıcılıq, işğalçılıq...siyasətinin davamlı, fasiləsiz və uğurlu alınmasında “erməni” amilinin təsiri güclü olub, bu sahədə dinsiz hay kilsəsinin fəaliyyətinin nəzərə alınması xüsusilə vacibdir. I Dünya müharibəsi ərəfəsində hayların baş keşişləri Simon İzmiryan (II Matteos, 1845-1910) və V Gevorq Surenyants (1847-1930)Türk dövlətinə qarşı müharibənin başlanılması, hay kütləsinin “dövlət hüququ”nun yaradılması naminə bütün güclü dövlətlərlə siyasi-hərbi, dini-ictimai...işbirliyinin (xəyanətkar mövqe tutmağın) yaradılmasında aparıcı qüvvəyə çevrilmişlər. Uydurma, qondarma bəhanə kimi, guya, 1894-1896 və 1908-1909-cu illərdə hayların “qətlə yetirilmələri” kimi əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş iddiaları, təhlükəsizliklərinin təminatında “siyasi muxtariyyət”in vacibliyi vurğulanmışdır.
Haşiyə. 1876-cı ildə hakimiyyətə gələn II Əbdül Həmidin inzibati-idarəetmə sistemində mərkəzləşdirilmiş üsul-idarənin gücləndirilməsi Osmanlı Türkiyəsinin siyasi, iqtisadi, hərbi, ictimai, mədəni...güclənməsinə imkanlar açdığından, 99-cu İslam xəlifəsi kimi hörmətinin artması ilk növbədə ona qarşı çar Rusiyası, Fransa, Böyük Britaniya və Yunanıstanın vahid cəıbhədə birləşməsi, “yunan-kürd-erməni” üçlüyü dəstələrinin siyasi-hərbi dövriyyəyə buraxılıması nəticələnmişdir. 1894-cü ilin yayında Samsun, Adana və Van bölgələrində kürd-yunan silahlıları “əlavə vergi ödənişi” adı altında hay ailələrinə hücumlar etmiş, qəsdən qanlı qarşıdurmalara yol vermiş, bu olayları da hakim idarəetmə sisteminin adına yazmış, əvvəlcədən nəzərdə tutulduğu kimi Osmanlı Türkiyəsi və II Əbdül Həmid əleyhinə beynəlxalq təbliğat mövzusuna çevirmişlər. Hadisələrin gedişini düzgün qiymətləndirən yalnız Almaniya kansleri Vilhelim Türkiyə dövləti ilə həmrəyliyinı rəsmi qaydada izhar etmişdir. 1876-1909-cu illər dövrü bu hadisələrin xronoloji ardıcıllıqla təhlilini Türkoloq-şərqçünas alim L.N.Qumilyov (1912-1992) IX məruzəsində açıq göstərmişdir (“Ensklopediya”, Moskva ş., 2013, səhifə 12).
XIX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının himayəsi altında Azərbaycanın şimal bölgələrinə (Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan, Qarabağ, Şirvan...) yerləşdirilən ibtidai insan/hay sürsünün növbəti mərhələdə, yəni həmin yüzilliyin II yarısında Osmanlı Türkiyəsinin şərq vilayətlərində (Van, Ərzurum, İqdır, Qars...) məskunlaşdırılması istiqamətində siyasi-hərbi cəbhənin gücləndirilməsi təsadüfi olmayıb, bu həm çar Rusiyası, həm də Avropanın aparıcı dövlətlərinin (Böyük Britaniya, Fransa, Yunanıstan, Avstriya-Macarıstan...) strateji maraqlarına uyğun idi. Odur ki, Osmanlı Türkiyəsinə qarşı geniş cəbhə açılmasına münbit zəminin yetişdiyini güman edən dinsiz hay kilsəsi himayədarları ilə fürsəti fövtə verməyərək qanlı olaylarının keçirilməsini təşkil etmişlər. Çox təəssüf ki, bu hadisələrin acı nəticələri hələ də XXI əsrin tarixi səhifələrində qalmaqdadır.
1850-1860-cı illərdə Osmanlı Türkiyəsinin Xilafət hüdudlarında apardığı iqtisadi-ticarət islahatlarına qarşı pozuculuq fəaliyyətini gücləndirən Fransa hay kilsəsinin (Sis katolikosluğu, Yerusəlim/Qüds və İstanbul patriarxatlığı xətti ilə) təşkilatçılığı ilə xristian və yerli müsəlman icmaları ilə (maronitlərlə druzlar arasında) qarşıdurması timsalında uydurma “xristian/hay icmasının soyqırımı” görüntüsünü yaratmaqla, qısa müddətdə olsa da 1861-ci ildə hərbi-dəniz donanmasını II Fransa imperiyasının hakimi III Napoleonun (1808-1873) əmri ilə Suriya və Livan sahillərinə göndərməyə nail ola bilmişdir. Bu hadisələr gələcək böyük məqsədlər üçün ilkin səbələr idi...
L.Favazın kitabında Osmanlı Türklərinin bir neçə cəbhədə fransızlara, yunanlara, ingilislərə, ruslara...qarşı mübarizəsinin siyasi-hərbi üstünlükləri haqqında ətraflı xronoloji-tarixi, elmi-nəzəri...təhlillər aparılmışdır.
Haşiyə. Türk-Müsəlman dünyasına qarşı bəd niyyətlə 1887-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində yaradılmış “Qnçak” (“Zəng”), 1890-cı ildə Tiflis şəhərində “doğulan” “Daşnakstyun” (“Birlik”, “İttifaq”) terrorçu siyasi-hərbi təşkilatları nəzərdə tutulan qısa müddətdən sonra, yəni, 1894-cü ilin avqust ayının 18-dən sentyabrın 10-dək Osmanlı Türkiyəsinin Samsun şəhərində kürd yaraqlıları ilə hay silahlıları qəsdən ixtişaşlar törədərək hakimiyyət dairələrinə bu olaylara qatmış, onları kürdlər tərəfindən törədilən (əlavə vergi almaq üçün hücum edən kürd başçılarının dəstələri tərəfindən) qətllərdə günahkar və səbəbkar sayaraq beynəlxalaq ictimaiyyətə yanlış məlumatları yaymışlar, ilk növbədə baş keşiş Mkrtiç I Xrimyan (1820-1907) bu sahədə xüsusilə fərqlənmişdir (o, 1878-ci ildə keçirilən Berlin konqresinə İstanbul şəhərindən gedən hay heyətinin başçısı olub). Həmişə olduğu kimi hay kilsəsi Avropanın öncül ölkələrinin hakim dairələrinə “yalmanaraq” (Belçika karalı II Leopold (1835-1909), Böyük Britaniyanın baş naziri R.A.Talbot-Solsberi (1830-1903), eləcə də, ABŞ prezidenti S.Q.Klivlend (1837-1908)... başda olmaqla) onları “erməni məsələsinə” və bu sahədə təcili islahatların aparılması zərurliyinə inandırmağa nail olmuşlar.
Daşnak-hay mənşəli yazarlardan R.XanAzat, A.A.Aqaronyan, Q.Aqaryan...qeyd edirlər ki, I Xrimyan din xadimi olmaqdan daha çox “Armenakan” “Qnçak”, “Daşnakstyun” partiyalarının siyasi-hərbi qanadının güclənməsinə xidmət etmiş, bu təşkilatların ideoloji xəttinin həyata keçirilməsini təmin edən-“Ata” olmudur, hələ 1876-1877-ci illərdə yazdığı məqalələrdə “erməni” xalqının gələcək illərdə mübarizəyə səfərbər olmağa çağırmış, milli-azadlıq mübarizəsinin (Türk-Müsəlman dünyasına qarşı seperatçılığın, silahlı qarşıdurmanın gücləndirilməsi-Q.Y.) önündə dayanmışdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu zatla birlikdə M.Potuqalyan və K.Kamsarakan 1879-cu ilin sonlarında Vyana şəhərində terrorçu “Qara Xaç” dəstəsi yaratmış, 1885-ci ildə M.Portuqalyan isə “Armanakan” siyasi təçkilatını qurmuşdur (1921-ci ildə “Qnçak” partiyasına birləşmişdir). Tarix faktlar göstərir ki, xüsusilə XIX əsrdən başlayaraq silahlı dəstələr, siyasi təşkilatlar, dini təbliğat adı altında mübarizə ideologiyasının gücləndirilməsi, şimalda çar Rusiyası, cənubda İran/Fars rejimi, qərbdə Avropa dövlətləri və ABŞ başda olmaqla Osmanlı Türkiyəsinə qarşı güclü cəbhə yaradılmasında fəal içtirak edən hay kilsəsi Şərqi Anadolu torpaqlarında müharibə ocaqları və qırğınların genişləndirilməsi zəmnində uydurma “erməni məsələsi”ni öz çirkin niyyətlərinə uyğun həll olunmasına çalışmışlar.
Osmanlı Türkisəinə qarşı dövriyyəyə buraxılan “erməni məsələsi”nin XX əsr mərhələsinin sonunda “hay soyqırımı”nın səhnələşdirilməsi “dağıdıcı zərbə” təsiri kimi nəzərdə tutulsa da, hadisələrin gedişində nəzərdə tutlmayan bir çox siyasi yanlışlıqlara yol verilmişdir...
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
