Bakı. Trend:
Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginliyin artması son dövrlərdə qlobalenerji bazarının əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib.Xüsusilə ABŞ–İran qarşıdurmasının kəskinləşməsi və Hörmüz boğazıətrafında yaranan risklər neft bazarında ciddi qiymət artımlarınasəbəb olub. Bu proses nəticəsində “Brent” markalı neft bəzidövrlərdə 100 dollar həddini keçib, hətta analitik ssenarilərdə150–200 dollar aralığına qədər yüksəlmə ehtimalı da müzakirəolunur.
Nəticə etibarilə Azərbaycan üçün əsas ixrac məhsulu olan “AzeriLight” neftinin qiymətində də artım müşahidə edilib. HazırdaAzərbaycan neftinin qiyməti 118 dolları keçib. Azərbaycanın 2026-ciil dövlət büdcəsində isə bir barel neftin orta qiyməti 65 ABŞdolları səviyyəsində götürülüb.
Beləliklə, bazar qiymətləri ilə büdcədə nəzərdə tutulan bazaqiymət arasında fərq formalaşır. Amma məhz bu nöqtədə əsas məsələortaya çıxır: bu fərq büdcəyə eyni miqyasda təsir etmir.
Mövzu ilə bağlı iqtisadçılar hesab edirlər ki,qısamüddətli qiymət sıçrayışları ilə dövlət büdcəsinin realgəlirləri arasında birbaşa və dərhal əlaqə formalaşmır. Çünki büdcəgəlirləri yalnız neftin satış qiymətindən deyil, eyni zamandahasilat həcmləri, mövcud müqavilə şərtləri, əməliyyat xərcləri vəvergi mexanizmləri ilə formalaşır. Məhz buna görə də qiymət artsabelə, bu artım fiskal sistemdə eyni nisbətdə əksolunmur.
İqtisadçı Eldəniz Əmirovun fikirləri də bu yanaşmanıtəsdiqləyir. O qeyd edir ki, neftin bahalaşması uzunmüddətliperspektivdə inflyasiya və xərclərin artması ilə bu effektzəifləyir. Yəni ilkin baxışda böyük görünən qiymət artımı, əslində,iqtisadi sistem daxilində müxtəlif amillər tərəfindənbalanslaşdırılır: “Neftin bahalaşması qısamüddətli və uzunmüddətlidövrlərdə fərqli iqtisadi təsirlər yaradır. Uzunmüddətliperspektivdə idxaldan asılı iqtisadiyyatlarda inflyasiyanısürətləndirir və bu da əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə mənfi təsirgöstərir.”.
Eldəniz Əmirov vurğulayıb ki, qiymət artımları inflyasiyaprosesinə də təsir göstərir. Onun sözlərinə görə, bu təsir yalnızAzərbaycanla məhdudlaşmır: “Dünyada neft qiymətinin hər 10% artımıinflyasiya göstəricilərinə 0,5 faiz bəndi mənfi təsirgöstərir”.
Qısamüddətli artım, uzunmüddətli qeyri-müəyyəntəsir
Bu yanaşma konkret rəqəmlərdə də özünü göstərir. İlkinhesablamalara görə, 2026-cı ilin ilk rübündə neft gəlirləritəxminən 20 faiz artıb və bu, ümumilikdə 360 milyon manat əlavəvəsait deməkdir. Lakin qiymətlərin daha kəskin artımı fonunda bugöstərici fiskal təsirin məhdud qaldığını göstərir.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın fiskal siyasəti də məhz bu cürvolatilliyi nəzərə alaraq qurulub. Büdcədə götürülən baza qiymətehtiyatlı yanaşmanı əks etdirir və qısamüddətli bahalaşmalarüzərində uzunmüddətli planlama aparılmır.
Bunun davamı olaraq, əlavə gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsibirbaşa büdcəyə yönəldilmir. Bu vəsaitlər əsasən Neft Fondundatoplanaraq ehtiyat kimi saxlanılır. Beləliklə, qiymət artımınınbüdcəyə təsiri daha da məhdudlaşır.
İqtisadçı İlham Şaban da vurğulayır ki, qiymət artımı fonundabüdcəyə daxilolmalar artsa da, bu artım qiymətlərlə eyniproporsiyada olmur. Çünki hasilatın azalması, şirkət xərcləri vədigər amillər yekun nəticəni müəyyən edir.
Onun sözlərinə görə, əsas benefisiarlar nəqliyyat və logistikaşirkətləri, həmçinin sığorta və kredit təşkilatlarıdır.
Beynəlxalq qiymətləndirmələr də oxşar mənzərəni göstərir: enerjiqiymətlərinin artımı ixracatçı ölkələr üçün qısamüddətli imkanyaratsa da, bu proses yüksək volatillik və inflyasiya riskləri iləmüşayiət olunur.
Nəticə etibarilə, mövcud bahalaşma müəyyən əlavə imkanlaryaratsa da, onun uzunmüddətli fiskal effektə çevrilməsi üçündavamlılıq əsas şərt olaraq qalır.
Beləliklə, hazırkı vəziyyəti genişmiqyaslı gəlir artımından dahaçox, məhdud və müvəqqəti təsir kimi qiymətləndirmək daha realistyanaşma hesab olunur.
Qlobal bahalaşma fonunda daxili sabitlik
Qlobal bazarlarda neftin bahalaşması adətən daxili yanacaqqiymətlərinə də təsir edir. Bir çox ölkələrdə bu artım birbaşa hissolunur və istehsal xərclərindən başlayaraq ümumi inflyasiyaya qədərgeniş təsir yaradır.
Lakin Azərbaycanda fərqli model tətbiq olunur. Dövlət tənzimləməmexanizmləri vasitəsilə əsas enerji məhsullarının qiymətlərinisabit saxlayır.
Bu yanaşma bir tərəfdən sosial rifahı qoruyur, digər tərəfdənisə qlobal bahalaşmanın daxili iqtisadiyyata təsiriniməhdudlaşdırır.
Eyni prinsip qaz bazarında da müşahidə olunur. Qlobal qiymətlərartsa da, daxili tariflərin sabit saxlanılması enerji xərclərininkəskin artmasının qarşısını alır.
Beləliklə, Azərbaycanın yanaşması daha çox qısamüddətli qazancımaksimumlaşdırmaqdan yox, dəyişkən enerji bazarlarında sabitliyiqorumağa yönəlib. Bu çərçivədə əsas prioritet risklərin idarəolunması, büdcə dayanıqlığının saxlanılması və sosial balansınpozulmamasıdır.
Yanacaq və qaz qiymətlərinin daxili bazarda sabit saxlanılmasıda məhz bu strategiyanın praktik alətidir. Bu mexanizm bir tərəfdənəhalinin xərclərinin kəskin artmasının qarşısını alır, digərtərəfdən biznes mühitində əlavə təzyiqləri məhdudlaşdıraraq ümumiinflyasiya risklərini nəzarətdə saxlayır.
