"Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin transformasiya mərhələsindən keçir. Qlobal güc balansının dəyişməsi, regional münaqişələrin intensivləşməsi, enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin aktuallaşması və beynəlxalq nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin yenidən formalaşması fonunda dövlətlərin geosiyasi çəkisi yenidən qiymətləndirilir. Belə mürəkkəb və qeyri-müəyyən şəraitdə Azərbaycan öz mövqeyini gücləndirərək regional aktordan qlobal əhəmiyyətə malik strateji oyunçuya çevrilməkdədir. Bu yüksəlişin əsas səbəbi isə İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən çoxvektorlu, çevik və praqmatik xarici siyasət kursudur".
Bunu Hakimiyyet.az -a açıqlamasında Milli Məclisin VI çağırış deputatı İltizam Yusifov deyib.
Çoxvektorlu siyasət: balans və çeviklik modeli
O bildirib ki, Azərbaycanın xarici siyasət strategiyası klassik geosiyasi bloklaşma modelindən fərqli olaraq balanslaşdırılmış əməkdaşlıq prinsipinə əsaslanır: "Rəsmi Bakı eyni vaxtda müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər quraraq öz strateji manevr imkanlarını genişləndirir.
Bu siyasətin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan nə Qərb-Rusiya qarşıdurmasında, nə də digər geosiyasi bloklaşmalarda tərəf kimi çıxış etmir. Əksinə, o, müxtəlif aktorlar arasında körpü rolunu oynayır. Qərb ilə enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi, Türkiyə ilə hərbi-siyasi müttəfiqliyin gücləndirilməsi, Mərkəzi Asiya ilə Türk dünyası çərçivəsində inteqrasiyanın inkişafı, eyni zamanda Rusiya və Çinlə iqtisadi münasibətlərin qorunması Azərbaycanın çoxşaxəli siyasətinin praktik təzahürüdür.
Bu yanaşma Azərbaycanın geosiyasi risklərini minimuma endirir və onu beynəlxalq sistemdə etibarlı tərəfdaş kimi möhkəmləndirir. Nəticədə ölkə “təhlükəsiz əməkdaşlıq platforması” statusu qazanır".
Hörmüz böhranı və yeni geoiqtisadi reallıqlar
İ.Yusifov əlavə edib ki, son dövrlərdə Hörmüz boğazı ətrafında yaranan gərginlik və ABŞ-ın bölgədə hərbi aktivliyinin artması qlobal enerji və logistika sistemində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub: "Dünyanın neft və qaz daşımalarının əhəmiyyətli hissəsinin keçdiyi bu strateji nöqtədə risklərin artması beynəlxalq ticarət üçün yeni təhlükələr yaradır.
Bu böhran göstərdi ki, yalnız dəniz yollarına əsaslanan qlobal logistika sistemi kifayət qədər dayanıqlı deyil. Qırmızı dəniz, Süveyş kanalı və digər kritik marşrutlarda paralel risklərin artması alternativ quru dəhlizlərinin əhəmiyyətini kəskin şəkildə yüksəldir. Məhz bu mərhələdə Azərbaycan və ümumilikdə Xəzər hövzəsi yeni geoiqtisadi arxitekturanın mərkəzi elementlərindən birinə çevrilir.
Orta Dəhliz: Avrasiyanın yeni logistika onurğası
Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas faktorlardan biri onun Orta Dəhlizdə oynadığı roldur. Bu dəhliz Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropanı birləşdirən ən optimal və təhlükəsiz quru marşrutlardan biridir.
Orta Dəhlizin üstünlükləri çoxşaxəlidir: siyasi baxımdan daha balanslı və sabit marşrutdur; alternativ yolların mövcudluğu riskləri azaldır; yük daşımalarının müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısaldır; Avropa üçün enerji və sənaye təhlükəsizliyi təmin edir. Xüsusilə Yaxın Şərqdə və Körfəz regionunda gərginliyin artması fonunda yük axınlarının bu marşruta yönəlməsi sürətlənir. Bu isə Azərbaycanın rolunu sadəcə tranzit ölkə çərçivəsindən çıxararaq onu Avrasiyanın logistika mərkəzinə çevirir.
Üç əsas strateji xətt: Şərq-Qərb, Şimal-Cənub və Zəngəzur perspektivi
Azərbaycanın geosiyasi dəyəri yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Ölkə eyni zamanda bir neçə beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin kəsişməsində yerləşir: Şərq-Qərb (Orta Dəhliz); Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi; perspektivdə Zəngəzur marşrutu. Bu üç xəttin kəsişməsi Azərbaycana unikal geoiqtisadi üstünlük verir. Ölkə eyni anda Avropanın enerji təhlükəsizliyinə, Mərkəzi Asiyanın ixrac imkanlarına və Yaxın Şərqin alternativ çıxışlarına xidmət edə bilir.
Eyni zamanda Körfəz regionunda planlaşdırılan yeni layihələrin – məsələn, İraq üzərindən keçən “İnkişaf Yolu”nun – gələcəkdə bu şəbəkəyə inteqrasiyası Azərbaycanın əhəmiyyətini daha da artıracaq.
Azərbaycan: yeni “orta güc” və yumşaq güc sintezi
Müasir beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində “orta güc” anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu kateqoriyaya daxil olan dövlətlər qlobal siyasəti birbaşa müəyyən etməsələr də, regional və beynəlxalq proseslərə ciddi təsir göstərə bilirlər.
Azərbaycan məhz bu modelə uyğun olaraq formalaşır. Onun gücü yalnız hərbi və iqtisadi resurslarla məhdudlaşmır. Ölkə eyni zamanda diplomatik balans siyasəti, etibarlı tərəfdaş imici, tranzit və enerji mərkəzi statusu, regional əməkdaşlıq platforması rolu kimi “yumşaq güc” elementlərini də uğurla tətbiq edir. Bu xüsusiyyətlər Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə təsir imkanlarını artırır və onu daha çevik, adaptiv aktora çevirir.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın bu gün qazandığı geosiyasi mövqe təsadüfi deyil. Bu, uzun illər ərzində həyata keçirilən düşünülmüş strategiyanın, infrastruktur yatırımlarının və balanslı diplomatiyanın nəticəsidir.
Qlobal böhranların dərinləşdiyi bir dövrdə Azərbaycan bu çağırışları risk kimi deyil, strateji imkan kimi dəyərləndirməyi bacarır. Hörmüz böhranı və digər regional gərginliklər fonunda ölkənin əhəmiyyəti daha da artır və o, Avrasiyanın yeni geoiqtisadi xəritəsində əsas qovşaq nöqtələrindən birinə çevrilir.
Beləliklə, çevik çoxvektorlu siyasət nəticəsində Azərbaycan artıq yalnız regional aktor deyil, həm də qlobal miqyasda təsir imkanlarına malik yeni nəsil “orta güc” kimi özünü təsdiqləyir və XXI əsrin strateji nəqliyyat və enerji arxitekturasında əvəzolunmaz mövqe qazanır".
Mürtəza
