Xankəndidəki guya "Surb Akob" kilsəsi ətrafında ermənilərin qaldırdıqları hay-küy anlayışların bilərəkdən yerbəyer edilməsidir. Siyasi məcralı beton divarlar bizə "qədim erməni irsi" kimi sırınır, işğal dövründə qanunsuz ucaldılmış tikili isə guya əsrlərin dərinliyindən gələn müqəddəs məbəd qismində təqdim olunur. Fəqət gerçəyin dili başqadır. Bu gün "mədəni soyqırımı" deyə ən çox qışqıran erməni mənbələrinin özü də etiraf edir ki, söhbət gedən obyekt 2007-ci ildə tikilib. Yəni nə minillik keçmişdən, nə də dumanlı irsdən danışmaq olar. Bu bina Azərbaycanın suveren ərazisində, işğal dövründə, çox da uzaq olmayan bir vaxtda inşa edilib. Maliyyələşmənin ABŞ-də yaşamış Nerses Yepremyanın adı ilə bağlandığı göstərilir, tikintinin motivi barədə erməni versiyalarında isə vahid xətt yoxdur: gah oğlunun xatirəsi deyilir, gah da müharibə ilə əlaqəli hansısa qohumun adı çəkilir. Elə bu ziddiyyətin özü əsas saxtakarlığı ifşa edir: burada tarixi abidədən yox, zamanın və rejimin siyasi sifarişi ilə ucaldılmış yeni konstruksiyadan söhbət gedir.
Məsələnin adını düzgün qoymaq lazımdır. İşğal illərində erməni tərəfi təkcə yad torpağı zor gücünə əlində saxlamırdı. O, həmin ərazilərin fiziki, demoqrafik və simvolik simasını sistemli şəkildə dəyişirdi. Yeni obyektlər tikilir, toponimlər dəyişdirilir, özgə irsi mənimsənilir, "əbədi varlıq" dekorasiyası qurulurdu ki, sonra dünya qarşısına bu mənzərə çıxarılsın: guya kilsə var, deməli, bu torpaq "əzəldən erməni torpağıdır". Bu, klassik saxtakarlıqdır: əvvəl hüququ tapdala, sonra isə həmin pozuntunun nəticələrinin yeni "norma" kimi tanınmasını tələb et. Elə buna görə beynəlxalq hüquq işğalçının zəbt etdiyi ərazidə əhali köçürməsi, tikinti aparması və məkanı institusional şəkildə yenidən biçimləməsi cəhdlərinə sərt yanaşır.
Buradakı hüquqi norma son dərəcə aydındır. IV Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsi işğalçı dövlətə öz mülki əhalisinin bir hissəsini işğal altındakı əraziyə köçürməyi açıq şəkildə qadağan edir. 1907-ci il Haaqa Qaydalarının, xüsusən 43-cü maddəsinin məntiqi də odur ki, işğal öz təbiəti etibarilə müvəqqətidir və işğalçıya suverenlik vermir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 465 saylı qətnaməsi isə işğal olunmuş ərazinin fiziki xarakterini, demoqrafik tərkibini və statusunu dəyişdirən tədbirlərin hüquqi qüvvəsinin olmadığını açıq bildirir və belə qurumların ləğvinə çağırır. Bu, hansısa "Azərbaycan yozumu" deyil. Bu, beynəlxalq hüququn elə ona görə qurulmuş bünövrəsidir ki, qanunsuz işğal sonradan hüquq mənbəyinə çevrilməsin.
Xüsusilə son beynəlxalq hüquqi fon məsələnin mahiyyətini daha aydın göstərir. BMT Beynəlxalq Məhkəməsi 19 iyul 2024-cü il tarixli məsləhətçi rəyində, Fələstin ərazilərinin uzunmüddətli işğalının nəticələrini nəzərdən keçirərkən, bir əsas prinsipi bir daha təsdiqlədi: qanunsuz mövcudluq dayandırılmalı, məskunlaşdırma fəaliyyəti durdurulmalı, beynəlxalq hüququ pozmaqla yaradılmış nəticələr aradan qaldırılmalıdır. Ardınca BMT Baş Assambleyası 18 sentyabr 2024-cü il tarixli qətnaməsində yeni məskunlaşdırma addımlarının dayandırılmasını və köçürülmüş əhalinin çıxarılmasını tələb etdi. Bəli, söhbət başqa münaqişədən gedirdi. Amma hüquqi prinsip universaldır: işğal tikinti yolu ilə ərazi qapmaq üçün lisenziya deyil və qanunsuz nəzarəti möhkəmləndirmək aləti kimi ortaya çıxmış obyektlərə təkcə bir neçə il ayaqda qaldıqlarına və dini ritorika ilə bəzədiklərinə görə toxunulmazlıq verilmir.
Buradan erməni təbliğatının hay-küylə basdırmağa çalışdığı növbəti nəticə çıxır. Beynəlxalq hüquqda mədəni irsin qorunması həqiqi mədəni dəyərlərə şamil olunur, işğalçının dünən yad torpaqda ərazini siyasi nişanlamaq üçün ucaltdığı istənilən obyektə yox. Haaqa Qaydalarının 56-cı maddəsi din, xeyriyyəçilik, təhsil, elm və incəsənətlə bağlı institutların əmlakına hörmət edilməsini tələb edir. 1954-cü il Konvensiyası işğal olunmuş ərazidəki mədəni sərvətlərin qorunmasını və onların saxlanmasına yardım göstərilməsini nəzərdə tutur. Amma bu normaların heç biri işğal dövründə qanunsuz yaradılmış tikilini toxunulmaz "tarixi abidə"yə çevirmir. Əks halda beynəlxalq hüquq absurd teatrına dönərdi: işğalçı əvvəl qadağanı pozar, sonra pozuntunu daşla, xaçla hörər, daha sonra da öz qanunsuzluğunun nəticəsi üçün əbədi mühafizə tələb edərdi.
Burada başqa bir klassik prinsip işləyir: restitutio in integrum, yəni beynəlxalq hüquqa zidd əmələdək mövcud olmuş vəziyyətin bərpası. Bu prinsip beynəlxalq məsuliyyət hüququnun bütün toxumasından keçir - Xojuv zavodu işindən tutmuş BMT Beynəlxalq Hüquq Komissiyasının dövlətlərin beynəlxalq məsuliyyəti barədə Məqalələr Layihəsinin 35-ci maddəsinədək. Məntiq sadədir: hüquq pozuntunun bəhrəsini konservləşdirməməli, onun nəticələrini aradan qaldırmalı və mümkün qədər vəziyyəti qanuni məcraya qaytarmalıdır. İşğal öz mövqeyini möhkəmləndirmək üçün tikintidən alət kimi istifadə edibsə, həmin nəticələrin sökülməsi "vəhşilik" yox, hüquqi bərpa formasıdır.
Məzkur kampaniyanın ən çirkli tərəfi onun mənəvi saxtalığıdır. 2007-ci ilin tikilisi üçün bu gün yas quranlar illərlə Azərbaycanın həqiqi mədəni talanını görməzdən gəldilər. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarında və beynəlxalq platformalardakı çıxışlarında bu vandalizmin miqyası açıq göstərilib: işğal dövründə 67 məsciddən 65-i dağıdılıb, qalan ikisi ağır şəkildə zədələnib və tövlə kimi istifadə olunub. Mədəniyyət Nazirliyinə istinadla səsləndirilən məlumatlara görə isə həmin ərazilərdə 400-dən çox mədəni və dini abidə məhv edilib. Yəni burada sadəcə ikili standartdan yox, siyasi sifarişə görə işləyən riyakar "yas bazarı"ndan danışırıq. Rəhm, mərhəmət, həssaslıq yalnız o zaman işə düşür ki, İrəvanın və onun xaricdəki lobbi şəbəkəsinin xəttinə xidmət etsin. Məscidlər təhqir olunanda sükut divar kimi idi. İşğal dövrünün qanunsuz simvolu söküləndə isə eyni adamlar birdən-birə "ümumbəşəri irs"in alovlu müdafiəçilərinə çevrilirlər.
Elə buna görə bu söhbəti çəhrayı duman olmadan, kilsə tamaşası qurmadan aparmaq lazımdır. Əgər obyekt 2007-ci ildə işğal altındakı ərazidə, qanuni suverenin razılığı olmadan tikilibsə, əgər o, yad nəzarətin siyasi şəkildə möhkəmləndirilməsi memarlığının bir parçası olubsa, əgər onu "qədim iz" kimi sırımağa çalışırlarsa, halbuki söhbət göz qabağında olan yeni tikilidən gedirsə, onda "mədəni soyqırımı" ittihamı keyfiyyətsiz betonun üzərindəki suvaq kimi ovulub tökülür. Mədəni soyqırımı odur ki, onilliklər boyu məscidlər, qəbiristanlıqlar, muzeylər, yazılar, toponimlər və bir xalqın yaddaşı silinsin. İşğal zamanı meydana çıxmış qanunsuz yeni tikilinin sökülməsi isə qanunsuzluğun nəticələrinin aradan qaldırılmasıdır. Bunları bir-birinə qarışdıranlar ya mövzudan bixəbər adamlardır, ya da bilərəkdən saxtakarlıq edənlərdir.
Azərbaycanın mövqeyi bu mübahisədə məhz ona görə sarsılmaz görünür ki, o, emosional şüarlara yox, üç dayaq üzərində qurulur: hüquq, fakt və yaddaş. Bu üç xətt bir-birini tamamlayanda ortaya təsadüfi polemika yox, ciddi dövlət mövqeyi çıxır. Qarşı tərəf isə məsələni hüquqi müstəvidən çıxarıb dini həssaslıq müstəvisinə sürükləməyə çalışır, çünki faktların üzərinə işıq düşən kimi bütün konstruksiya dağılır. Xankəndidəki "Surb Akob" ətrafında qurulan kampaniyanın mahiyyəti də elə budur: işğal dövründə ucaldılmış yeni bir tikilini qədim müqəddəslik kimi paketləmək, onun sökülməsi ətrafında isə "xristian irsinə hücum" tamaşası qurmaq. Halbuki məsələ tam başqadır. Burada söhbət dindən yox, işğalın yaratdığı süni izlərin hüquqi və siyasi mahiyyətindən gedir.
Azərbaycan xristian irsinə qarşı mübarizə aparmır və bunu təkcə bəyanat səviyyəsində deyil, praktikada da göstərib. Ölkə ərazisində pravoslav kilsələrinin, katolik məbədlərinin, alban-udi irsinə aid ibadət yerlərinin bərpası və qorunması illərdir dövlət siyasətinin görünən hissəsidir. Bakıda Müqəddəs Mürdaşıyan Qadınlar kafedralının yenidən qurulması, Nicdəki Müqəddəs Məryəm kilsəsinin bərpası, alban-udi icmasının dini-mədəni irsinə açıq dəstək verilməsi bir şeyi göstərir: Azərbaycan dini irsi onun mənsub olduğu etnos və ya konfessiyaya görə seçib ayırmır. O, tarixi, legitim və real irsi qoruyur. Bu baxımdan, Xankəndidəki qanunsuz tikili ətrafındakı siyasi kampaniyanı guya "xristianlığın müdafiəsi" kimi təqdim etmək sadəcə saxta emosional manipulyasiya deyil, həm də fakt qarşısında acizliyin etirafıdır.
Burada əsas xətt birdir: işğal zamanı yaranmış hər obyekt avtomatik olaraq "mədəni irs" statusu qazanmır. Beynəlxalq hüquqda işğal müvəqqəti vəziyyətdir, suverenlik mənbəyi deyil. İşğalçı tərəf zəbt etdiyi ərazidə yeni siyasi-demoqrafik reallıq yaratmaq, həmin reallığı daş, beton, xaç, abidə, küçə adı və ya saxta "tarixilik" ilə bərkidib sonradan onu hüquqi nəticə kimi sırımaq səlahiyyətinə malik deyil. Bu, təkcə Qarabağ üçün deyil, ümumiyyətlə beynəlxalq hüququn ən həssas sütunlarından biridir. Çünki əks halda hər bir işğalçı əvvəl fakt yaradar, sonra həmin faktı "iradə", "ənənə", "mədəniyyət", "tarixi yaddaş" adı altında legitimləşdirməyə çalışar.
Qanunsuz nəzarət şəraitində yaradılmış vəziyyətin hüquqi nəticələri toxunulmaz hesab edilə bilməz. Namibiya ilə bağlı məşhur məsləhətçi rəydə də məntiq buydu: qanunsuz idarəetmənin yaratdığı siyasi-hüquqi nəticələr normal vəziyyət kimi qəbul edilə bilməz. Şimali Kipr məsələsində də beynəlxalq məhkəmə və institutlar dəfələrlə göstəriblər ki, faktiki nəzarət hüquqi titul demək deyil. Fələstin əraziləri ilə bağlı son illərin hüquqi müzakirələri də eyni prinsipin yeni təsdiqidir: uzunmüddətli nəzarət, məskunlaşdırma və infrastruktur quruculuğu işğalı qanuniləşdirmir. Deməli, məsələ təkcə bir binanın sökülməsi deyil. Məsələ bundan qat-qat böyükdür: beynəlxalq hüquq pozuntusunun nəticəsi sonradan "qorunmalı irs" adı ilə sığortalanmamalıdır.
Başqa sözlə, işğalın memarlığı ilə mədəniyyətin memarlığını eyniləşdirmək olmaz. Bir xalqın əsrlərlə formalaşmış dini-mədəni izi ilə, işğal rejiminin siyasi məqsədlə tikdiyi yeni obyekti eyni tərəziyə qoymaq hüquqi savadsızlıqdır, yaxud da şüurlu saxtakarlıqdır. Tarixi irs zamanın sınağından çıxır, yaddaşda yaşayır, mənbələrdə təsdiqini tapır, coğrafiya ilə, toplumla, mədəni təbəqələrlə bağlılığı olur. İşğal dövrü "novodel" isə siyasi kontekstdən doğulur, həmin kontekstlə yaşayır və çox vaxt həmin kontekstlə birlikdə dağılır. "Surb Akob" ətrafındakı mifin ən zəif yeri də buradadır: onu tarix kimi satmağa çalışırlar, amma öz mənbələri belə onun 2007-ci il tikilisi olduğunu gizlədə bilmir. Tarix adı altında təzə beton təqdim olunursa, burada artıq söhbət irsdən yox, montajdan gedir.
Üstəlik, bugünkü isterikanın fonunda ən böyük riyakarlıq ondan ibarətdir ki, işğal illərində Azərbaycanın həqiqi dini və mədəni irsi sistemli şəkildə məhv ediləndə eyni dairələr ya susurdu, ya da görünməzə çevrilirdi.
Dağıdılmış məscidlər, təhqir olunmuş qəbiristanlıqlar, silinmiş yazılar, yerlə-yeksan edilmiş muzeylər, dəyişdirilmiş toponimlər, mənimsənilmiş alban irsi - bunların heç biri həmin "həssas vicdan" sahiblərinin gündəmində mərkəzi mövzu olmadı. İndi isə işğal dövründə ortaya çıxmış qanunsuz bir simvolun sökülməsi birdən-birə "bəşəri faciə" kimi qabardılır.
Bu artıq ikili standart yox, seçmə və ikrah doğuran kədər siyasətidir. Harada ki siyasi dividend var, orada ermənilərin göz yaşı da var. Harada ki faktlar İrəvanın narrativinə xidmət etmir, orada sükut hökm sürür.
Hüquqi baxımdan da nəticə birmənalıdır. Əgər obyekt işğal şəraitində, qanuni suverenin iradəsi və razılığı olmadan, ərazinin simvolik mənimsənilməsi siyasətinin tərkib hissəsi kimi tikilibsə, onun sonradan aradan qaldırılması mədəniyyətə qarşı akt deyil. Əksinə, bu, qanunsuzluğun nəticələrinin təmizlənməsi, hüquqi nizamın bərpası və işğal dövrünün süni izlərinin sökülməsidir. Burada "restitutio in integrum" prinsipi boş nəzəri kateqoriya kimi yox, çox konkret hüquqi məntiq kimi çıxış edir: beynəlxalq hüquq pozuntusunun yaratdığı nəticə əbədiləşdirilməməli, mümkün olduqca əvvəlki qanuni vəziyyətə dönüş təmin edilməlidir. Xojuv zavodu işindən bəri beynəlxalq hüququn ruhu da budur: pozuntunun bəhrəsi qorunmamalıdır.
Bu səbəbdən Xankəndidəki "Surb Akob" ətrafında qurulan ritorika həm hüquqi, həm tarixi, həm də mənəvi baxımdan dayazdır. Hüquqi baxımdan ona görə dayazdır ki, işğalın yaratdığı nəticəni irs adı ilə toxunulmazlaşdırmağa cəhd edir. Tarixi baxımdan ona görə dayazdır ki, dünənin tikilisini minillik yaddaş kimi qələmə verir. Mənəvi baxımdan ona görə dayazdır ki, real dağıntılara susub, siyasi dekorasiyaya yas saxlayır.
Yekunda mənzərə tam aydındır. Bizdən qədim məbədə görə yas saxlamaq istənilmir. Bizdən işğalın beton dekorasiyasını "müqəddəs tarix" kimi qəbul etmək tələb olunur. Bizdən hüququ yox, manipulyasiyanı əsas götürmək, faktı yox, səhnələşdirməyə inanmaq, dağıdılmış həqiqi irsi unutmaq, əvəzində işğalın uydurma simvoluna mərsiyə demək gözlənilir. Amma bu oyun artıq işləmir. Çünki həqiqət bəzən çox sadə olur: əsrlərin yadigarı ilə siyasi sifarişin məhsulunu ayırmaq üçün böyük müdriklik lazım deyil. Yetər ki, yaddaş korşalmasın, hüquq təhrif olunmasın, vicdan isə kirayəyə verilməsin.
Gərçi bir tikili işğalın kölgəsində doğulubsa, işğalın dili ilə danışıbsa, işğalın məqsədinə xidmət edibsə, onun sökülməsi tarixə hücum deyil.
Bu, tarixin yerinə saxta dekorasiya qoymaq cəhdinin ifşası yox, inancdan siyasi sipər kimi istifadə edən yalanın dağıdılması və qanunsuzluğun daşlaşmış formasının sökülməsidir.
Ona görə də burada dağılan nəsnə kilsə divarları yox, illərlə hörülmüş saxta hekayənin fasadıdır.
Hələki daha bir mif dağılır, daha bir erməni yalanı ifşa olunur.
Bu qədər bəsit...
Elçin Alıoğlu
Milli.Az
