Şəhla Aslan,
Təhsilin idarə edilməsi üzrə fəlsəfə doktoru
Bir ölkənin gələcəyini görmək üçün onun məktəblərinə baxmaq kifayətdir. Sinif otaqlarında hansı suallar verilir, müəllimlər necə danışır, şagirdlər necə düşünür, valideynlər təhsilə necə yanaşır - bütün bunlar sabahın cəmiyyətini əvvəlcədən xəbər verir. Çünki təhsil sadəcə dərs proqramı deyil. Təhsil bir xalqın özünə verdiyi cavabdır: Biz kimik və kim olmaq istəyirik?
Azərbaycanda təhsil də uzun, mürəkkəb, bəzən ağrılı, bəzən qürurverici bir yol keçib. Bu yolun içində maarifçilik var, ideoloji çərçivələr var, müstəqillikdən sonrakı axtarışlar var, islahatlar var, uğurlar var, narahat edən suallar var. Və ən əsası - hələ də davam edən bir mübarizə var: necə bir insan yetişdirmək istəyirik?..
Dünən: məktəb qapısından başlayan milli oyanış
Azərbaycan təhsilinin dünəni sadəcə keçmiş deyil, bu günün köküdür. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində bu torpaqlarda məktəb təkcə savad öyrədən yer deyildi. Məktəb bir növ milli dirçəliş meydanı idi. Maarifçilər yaxşı anlayırdılar ki, savadsız cəmiyyət azad düşünə bilməz.
Həsən bəy Zərdabi qəzet çıxaranda da, Firidun bəy Köçərli məktəb və ədəbiyyat haqqında yazanda da, Cəlil Məmmədquluzadə cəmiyyətin yaralarını göstərəndə də əslində eyni həqiqəti deyirdilər: xalqın taleyi onun təhsilində gizlidir.
O dövrün yeni üsullu məktəbləri bir inqilab idi. Ana dilində təhsil, dünyəvi biliklər, qızların oxuması, müəllimin cəmiyyətdə söz sahibi olması - bunlar sadəcə pedaqoji yenilik deyildi, ictimai dəyişiklik idi.
Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövrü qısa olsa da, təhsilin milliləşdirilməsi baxımından mühüm bir mərhələ oldu. Ana dilinin mövqeyi, milli kadrların hazırlanması, Avropa tipli düşüncə tərzi - bütün bunlar gələcək üçün ciddi mesaj idi. Cumhuriyyət çox yaşamadı, amma onun təhsil haqqında düşüncəsi tarixdə qaldı.
Sovet dövrü isə başqa bir mərhələ idi. Təhsil kütləviləşdi, savadlılıq artdı, kəndlərə qədər məktəb şəbəkəsi yayıldı, ali məktəblər genişləndi. Bu, danılmaz faktdır. Amma eyni zamanda məktəb düşüncənin tam azad olduğu məkan da deyildi. Təhsil sisteminin güclü tərəfi vardı - struktur, nizam, kütləvilik. Zəif tərəfi də vardı - ideoloji sərhədlər.
Bütün bunlara baxmayaraq, dünənin təhsili bir həqiqəti sübut etdi: Azərbaycan cəmiyyəti təhsili həmişə yüksəliş vasitəsi kimi görüb.
Bu gün: məktəblər çoxalıb, suallar da...
Bu gün Azərbaycanda məktəb binaları əvvəlkindən daha müasirdir. Yeni təhsil müəssisələri tikilib, rəqəmsal platformalar yaranıb, elektron jurnal, onlayn resurs, onlayn təhsil, kurikulum islahatları, müəllimlərin işə qəbulu və sertifikasiyası kimi yeniliklər gündəmdədir. Kağız üzərində baxanda sistemin dəyişdiyi görünür. Amma təhsil yalnız binadan və proqramdan ibarət deyil. Əsas məsələ budur: şagird məktəbdən necə çıxır? Məsələn,
O, sərbəstdüşünəbilirmi?Açıqşəkildə sual verəbilirmi?Bir problemi analiz edəbilirmi?Oxuduğunuhəyatlaəlaqələndirəbilirmi?Sadəcə test həlledir, yoxsa yeni bir fikir söyləyəbilirmi?Məhz bu suallar qarşısında bugünkü təhsil sistemimizin tərəddüdləri görünür.
Bu gün məktəblərdə bir paradoks var: proqramlar yenilənir, amma tədris vərdişləri bəzən köhnə qalır. Kurikulum tənqidi düşünmə deyir, sinif otağında isə çox vaxt hələ də “doğru cavabı əzbərlə” modeli işləyir. Dərsliklər dəyişir, amma imtahan psixologiyası dəyişmir. Məktəb yaradıcılıqdan danışır, amma bir çox ailə üçün əsas hədəf hələ də bir rəqəmdir - qəbul balı. Nəticədə təhsilin mənası daralır. Məktəb şəxsiyyət yetişdirməkdən çox, imtahana hazırlıq məkanına çevrilmək riski ilə üz-üzə qalır.
Repetitorluq fenomeni: sistemin susduğu yerdə kölgə sistem böyüyür
Azərbaycanda təhsil haqqında səmimi danışmaq istəyiriksə, repetitorluq məsələsini keçmək olmaz. Bu artıq təkcə əlavə hazırlıq forması deyil. Bir çox ailə üçün repetitor sistemi, sanki rəsmi təhsilin paralel versiyasına çevrilib. Bu nə deməkdir?
Bu o deməkdir ki, valideyn bəzən məktəbə yox, məktəbdən sonrakı hazırlığa daha çox güvənir. Şagird səhər məktəbə gedir, axşam yenidən eyni fənni başqa məkanda öyrənir. Məktəb formal struktur olaraq qalır, real nəticə isə kənarda axtarılır. Bu, sadəcə ailələrin seçimi deyil. Bu, sistemə verilən səssiz qiymətdir.
Əgər məktəb şagirdi universitetə hazırlamaq gücündədirsə, niyə kütləvi repetitorluq bu qədər genişdir? Əgər dərs sinifdə mənimsənilirsə, niyə şagird ikinci dəfə eyni mövzunu dinləməyə məcbur qalır?
Burada problem təkcə məktəbdə deyil. Problem həm də cəmiyyətin təhsili yalnız nəticə ilə ölçməsindədir. Bilik yox, bal; inkişaf yox, qəbul; bacarıq yox, diplom önə çıxanda təhsilin ruhu zədələnir.
Şəhərlə kənd arasında görünməyən məsafə
Rəsmi olaraq eyni proqram, eyni sistem, eyni dərsliklər var. Amma reallıqda Azərbaycanın hər yerində təhsilin keyfiyyəti eyni hiss olunmur.
Paytaxtda və iri şəhərlərdə şagirdin seçim imkanları daha çoxdur: əlavə kurslar, güclü müəllimlər, rəqəmsal resurslar, olimpiada mühiti, dil imkanları, texnoloji dəstək. Regionlarda isə çox vaxt istedadlı uşaq var, amma o istedadı böyüdəcək mühit zəifdir.
Bu, sadəcə təhsil fərqi deyil. Bu, gələcək imkan fərqidir.
Əgər bir uşaq yaşadığı coğrafiyaya görə daha zəif start alırsa, deməli, təhsil hələ də tam ədalətli sistemə çevrilməyib. Halbuki təhsil məhz bu fərqləri azaltmaq üçün var.
Məktəb kənddə də eyni ümid qapısı olmalıdır, şəhərdə də.
Müəllim: sistemin mərkəzində olan, amma bəzən ən çox unudulan fiqur
Təhsil haqqında nə qədər danışsaq da, sonda gəlib bir adamın qarşısında dayanırıq: müəllim.
Sinif otağında islahatın taleyini nazirlik yox, müəllim müəyyən edir. Dərsliyin ruhunu da, kurikulumun keyfiyyətini də, şagirdin məktəbə münasibətini də ilk növbədə müəllim formalaşdırır. Amma biz müəllimdən çox şey istəyirik: savadlı olsun, müasir olsun, psixoloq olsun, texnologiyanı bilsin, motivasiya versin, intizam yaratsın, nəticə gətirsin. Bəs cəmiyyət ona nə verir?
Təkcə maaş məsələsi deyil. Burada nüfuz, güvən, sosial status, peşəkar inkişaf imkanları, iş yükü, psixoloji dayanıqlıq məsələsi var.
Müəllim peşəsi yalnız “vacib peşədir” deyə təriflənməklə güclənmir. Müəllim özünü ölkənin gələcəyini quran şəxs kimi hiss etməlidir. Bunun üçün söz yox, sistemli dəstək lazımdır.
Ali təhsil və əmək bazarı: diplomun çəkisi niyə azalır?
Bugünkü Azərbaycan gənclərinin qarşılaşdığı ən həssas suallardan biri budur: universitet bitirmək həyat üçün kifayət edirmi? - Bir çox hallarda cavab aydın deyil.
Diplom var, amma praktik bacarıq zəifdir. İxtisas var, amma bazarda tələbat azdır. Gənc məzun var, amma işəgötürən ondan başqa şeylər gözləyir: analitik düşüncə, komanda işi, ünsiyyət bacarığı, texnoloji çeviklik, təşəbbüskarlıq.
Bu o deməkdir ki, təhsil müəssisəsi ilə əmək bazarı arasında hələ də tam qurulmamış bir körpü var.
Universitet yalnız mühazirə yeri olmamalıdır. O, həm də real həyat laboratoriyası olmalıdır. Tələbə auditoriyadan çıxanda yalnız nəzəri biliklə yox, peşəkar özünəinamla çıxmalıdır.
Diplom qapını açmalıdır, divara asılan kağıza çevrilməməlidir.
Sabah: bizə necə məktəb lazımdır?
Sabahın məktəbi fərqli olacaq - istəsək də, istəməsək də. Sual budur: biz o dəyişikliyə hazırıqmı?
Gələcəyin məktəbi daha çox yaddaş yox, daha çox düşüncə istəyəcək. Daha çox əzbər yox, daha çox tətbiq istəyəcək. Daha çox “mən bunu bilirəm” yox, daha çox “mən bunu həll edə bilirəm” deyən nəsil yetişdirməliyik.
Sabahın Azərbaycanı üçün təhsil sistemində bir neçə əsas dönüş nöqtəsi qaçılmaz görünür:
1. Bilikdənbacarığakeçid
Şagirdin nə qədər məlumat bildiyi yox, o məlumatla nə edə bildiyi əsas olmalıdır. Təhsil həyatdan ayrı düşməməlidir.
2. Sual verənşagird modeli
Biz illərlə “düzgün cavab” axtardıq. İndi “düzgün sual” verən şagird yetişdirməyin vaxtıdır. Çünki gələcəyin dünyasında informasiyaya çatmaq çətin deyil, onu düzgün soruşmaq çətindir.
3. Peşətəhsilinin nüfuzunun artması
Hər gəncin universitetə getməsi uğur demək deyil. Güclü peşəkar kadr hazırlamaq, bəzən ölkə üçün daha strateji əhəmiyyət daşıyır. Usta, texnik, tətbiqi mütəxəssis, istehsalat işçisi - bunlar da inkişafın aparıcı qüvvələridir.
4. Rəqəmsalsavadlılıqvəsüniintellektdövrü
Sabahın şagirdi internetdən istifadə etməyi yox, informasiyanı ayırd etməyi bacarmalıdır. Süni intellektdən qorxan yox, onu etik və ağıllı şəkildə idarə edən nəsil formalaşdırmalıyıq.
5. Müəllimə yeni status
Gələcəkdə ən güclü təhsil sistemi o ölkədə olacaq ki, orada ən güclü müəllim modeli qurulacaq. Texnologiya sinifə girə bilər, amma uşağın ruhuna hələ də müəllim toxunur.
Nəticə: təhsil sadəcə sahə deyil, milli taledir
Azərbaycanda təhsil haqqında danışanda yalnız məktəb sistemindən danışmırıq. Əslində, biz dövlətin gələcək modelindən danışırıq. Biz iqtisadiyyatın keyfiyyətindən, vətəndaşın düşüncə tərzindən, cəmiyyətin ədalət hissindən, milli özünüdərkdən danışırıq.
Dünən bizə maarifçiliyin gücünü öyrətdi. Bu gün bizə sistemin boşluqlarını göstərir. Sabah isə bizdən cəsarətli qərarlar gözləyir.
Əgər təhsil yalnız proqram, imtahan və hesabatdan ibarət qalacaqsa, biz çox şey itirəcəyik. Amma təhsili düşünən insan, azad fikir, bacarıqlı gənc, güclü müəllim və ədalətli imkanlar üzərində qura bilsək, o zaman məktəb sadəcə bina olmayacaq - ölkənin gələcəyini formalaşdıran əsas mərkəzə çevriləcək. Çünki dövlətin sabahı binalarda, rəqəmlərdə deyil. Dövlətin sabahı bu gün sinif otaqlarında yazılır.
***
Qeyd: Bu yazı AVCİYA-nın Hacı Rəhim Əfəndi adına Təhsil Laboratoriyasının “AZƏRBAYCANDA TƏHSİL: DÜNƏN, BU GÜN, SABAH” mövzusu üzrə təşkil etdiyi yazı müsabiqəsi üçündür.
