Azərbaycanda məhkəmə qərarlarının icrası hüquqi dövlət prinsiplərinin əsas göstəricilərindən biri hesab olunur. Qərarların yalnız qəbul olunması deyil, onların real icrası da vətəndaşların hüquqlarının qorunması baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır. 2025-ci ilin statistikası göstərir ki, ölkədə məhkəmə və digər orqanların qərarlarının icrası istiqamətində iş həcmi artmaqda davam edir, eyni zamanda sistemdə yeni institusional dəyişikliklər də həyata keçirilir.
Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ilin statistik göstəricilərinə əsasən məhkəmələrin və digər səlahiyyətli orqanların qərarları üzrə icra edilmiş və icrası davam edən icra sənədlərinin ümumi sayı 824 minə çatıb. Bu rəqəm ölkədə icra xidmətinin üzərinə düşən yükün kifayət qədər böyük olduğunu göstərir. İcra sənədlərinə məhkəmə qətnamələri, qərardadlar, aliment tələbləri, borc ödənişləri, inzibati cərimələr və digər hüquqi öhdəliklər daxildir. İcra xidmətinin əsas funksiyası məhkəmələrin mülki, iqtisadi və inzibati işlər üzrə qəbul etdiyi qərarların, eləcə də ziyanın ödənilməsi ilə bağlı hökmlərin icrasını təmin etməkdir.
Ali Məhkəmənin 2025-ci ilin yekunlarına dair məlumatlarına görə, yalnız mülki işlər üzrə respublika məhkəmələrinə 234 min 597 iş daxil olub və bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə artım nümayiş etdirib. Məhkəmələrdə işlərin sayının artması təbii olaraq icra mərhələsində də iş yükünü artırır. Bu isə icra məmurlarının fəaliyyətinin daha çevik və effektiv təşkil edilməsini zəruri edir. 2025-ci ildə məhkəmə qərarlarının icrası sistemində mühüm struktur dəyişiklikləri də baş verib. Prezident tərəfindən imzalanan qanuna əsasən ölkədə “xüsusi icra məmurları” institutu yaradılıb.
Yeni modelə görə, məhkəmə və digər dövlət orqanlarının qərarlarının icrası yalnız dövlət icra məmurları tərəfindən deyil, həm də xüsusi icra məmurları tərəfindən həyata keçiriləcək. Bu model bir çox ölkələrdə tətbiq olunan qarışıq icra sisteminə bənzəyir və məqsəd icra prosesinin daha operativ və effektiv təşkil edilməsidir. Ekspertlərin fikrincə, bu institut icra sənədlərinin vaxtında yerinə yetirilməsi, xüsusilə də borc və mülki mübahisələr üzrə qərarların icrasının sürətləndirilməsi üçün nəzərdə tutulub. Bununla belə, hüquqşünaslar məhkəmə qərarlarının icrası sahəsində problemlərin hələ də mövcud olduğunu bildirirlər. Mütəxəssislərin fikrincə, bəzi hallarda qərarların icrası borcluların əmlaklarını gizlətməsi, maliyyə imkanlarının olmaması və ya icra mexanizmlərinin yetərincə effektiv olmaması səbəbindən çətinləşir. Digər bir problem isə icra prosesində texniki və kadr çatışmazlığı ilə bağlıdır. Bu səbəbdən bəzi qərarların icrası uzun müddət çəkə bilir. Hüquq mütəxəssisləri hesab edir ki, məhkəmə qərarlarının icrası yalnız hüquqi prosedur deyil, həm də dövlətin legitimliyini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Çünki məhkəmənin qərarı icra olunmadıqda vətəndaşın hüququ kağız üzərində qalır və bu, ədalət sisteminə olan inama mənfi təsir göstərir.
Bu baxımdan 2025-ci ildə icra sistemində aparılan islahatların məqsədi həm icra prosesini sürətləndirmək, həm də vətəndaşların məhkəmə sisteminə etimadını artırmaqdır. 2025-ci ilin statistikası göstərir ki, Azərbaycanda məhkəmə qərarlarının icrası sistemi böyük iş həcmi ilə fəaliyyət göstərir. İcra sənədlərinin sayının yüz minlərlə ölçülməsi məhkəmə qərarlarının praktik tətbiqinin geniş miqyasını ortaya qoyur. Eyni zamanda yeni yaradılan xüsusi icra məmurları institutu icra prosesinin daha səmərəli təşkilinə yönəlmiş mühüm addım hesab olunur. Lakin hüquqşünasların qeyd etdiyi kimi, sistemin tam effektiv işləməsi üçün həm qanunvericilikdə, həm də icra mexanizmlərində əlavə təkmilləşdirmələrə ehtiyac qalmaqdadır.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
