İranın yeni rəhbərliyi daha radikal və riskə daha açıqdır, münaqişə qlobal iqtisadi təzyiq alətinə çevrilir...
Davam edən Yaxın Şərq münaqişəsinin ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, ciddi şəkildə zəiflədiyi hesab olunan İran silahlı qüvvələri buna baxmayaraq faktiki olaraq qlobal iqtisadiyyatı girov vəziyyətinə sala bilib. Bununla yeni rəhbərlik Vaşinqtona təzyiq göstərir və ABŞ-ni ya eskalasiyanı artırmağa, ya da kursunu dəyişməyə məcbur edir. Lakin İrandakı xərclər artdıqca sual yaranır: Tehran bu yolu nə qədər davam etdirə bilər? Bu gün ölkəni kim idarə edir və onlar münaqişənin mümkün nəticəsini necə görür?
“Foreign Policy” nəşrinin son FP Live buraxılışında baş redaktor Ravi Aqraval bu sualları International Crisis Group-un İran üzrə layihə direktoru və iranlı qanunvericilər arasında geniş əlaqələri olan analitik Əli Vaeza ünvanlayıb. Aşağıda söhbətin qısaldılmış və redaktə olunmuş stenoqramı təqdim olunur.
Ravi Aqraval: Hazırda İranda əslində kim hakimiyyətdədir?
Əli Vaez: Formal olaraq hələ də İslam Respublikasıdır, lakin yeni simalar ön plana çıxıb. 86 yaşlı Ayətullah Əli Xameneinin yerinə 56 yaşlı Müctəba Xamenei (onun oğlu) və əvvəllər də mühüm rol oynayan digər güc mərkəzləri təsirini artırıb. Prezident eyni qalır, parlament sədri də dəyişməyib. Amma öldürülən şəxslərin yerini yeni fiqurlar tutub.
İran haqqında geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri — onu “terrorçu dövlət” kimi təqdim etməyin nəticəsi olaraq — belədir ki, rəhbərliyin aradan qaldırılması sistemi dağıda bilər. Halbuki İslam Respublikası bir sistemdir: çoxsaylı güc mərkəzlərindən ibarət siyasi şəbəkədir. Buna görə də bir şəxsin aradan götürülməsi sistemi dağıtmır — boşluq dərhal doldurulur.
Hazırda ən təsirli fiqurlardan biri parlament sədri və SEPAH-ın keçmiş Hərbi Hava Qüvvələri komandanı Məhəmməd Baqir Qalibafdır. Lakin ABŞ prezidenti Donald Trampın İranda Venesueladakı Delsi Rodrigesə bənzər bir fiqur axtarması düzgün yanaşma deyil. Qalibaf bu rolu oynaya bilməz, çünki digər güc mərkəzləri onu məhdudlaşdırır. Əgər o, ABŞ-yə çox güzəşt etsə, öz mövqeyini itirə bilər.
Digər mühüm fiqur milli təhlükəsizlik üzrə yeni müşavir Məhəmməd Baqir Zülqədrdir — SEPAH-ın keçmiş komandir müavini. O, nisbətən praqmatik hesab edilən Əli Laricanini əvəz edib. Zülqədr o qədər radikal fiqurdur ki, 1990-cı illərin sonunda onun təyinatından sonra general Qasım Süleymani istefa vermişdi. Daha sonra Xamenei onu geri qaytararaq “Qüds” qüvvələrinin rəhbəri təyin etmişdi. Bu, hazırkı rəhbərliyin nə qədər sərt olduğunu göstərir.
R.A: Deməli, sistem qalır, amma daha sərt və hərbiləşmiş rəhbərlik var.
Ə.V: Onlar yalnız daha sərt deyil, həm də daha az ehtiyatlıdırlar. Əli Xameneiyə əsas tənqid onun həddindən artıq ehtiyatlı olması idi. O, illərlə nə tam işlək enerji verən, nə də nüvə silahı təmin edən proqram üzərində çalışdı. 7 oktyabr 2023 hadisələrindən sonra o, regional şəbəkəni tam səfərbər etmədi və İsrail həmin qüvvələri tədricən sıradan çıxardı. ABŞ-nin zərbələrinə cavab isə Vaşinqtona göstərdi ki, İranın üzərinə hücumun ciddi qiyməti yoxdur. Yeni rəhbərlik isə əks nəticə çıxarıb və buna görə daha aqressiv davranır — hətta əvvəllər yaxşı münasibətlərdə olduğu qonşulara belə hücum edir. Hörmüz boğazı münaqişənin ilk günündən bağlanıb.
R.A: Bu rəhbərlik necə koordinasiya olunur? Rabitə zərər görüb?
Ə.V.: İdarəetmə sistemində ciddi zərər əlamətləri görmürəm. İran bu müharibəyə əvvəlcədən hazırlaşıb. Onlar münaqişəni uzatmaq və Hörmüz boğazı vasitəsilə iqtisadi təzyiq yaratmaq planı hazırlayıblar.
Bunun üçün “mozaik idarəetmə” modeli tətbiq edilib — 31 vilayət mərkəzdən asılı olmadan fəaliyyət göstərə bilər. Bununla belə, ümumi koordinasiya qorunur.
Rabitə ehtimal ki, rəqəmsal deyil — yüksək səviyyədə mesajlar kuryerlərlə ötürülür. Buna baxmayaraq, cavab zərbələrinin simmetrik xarakteri göstərir ki, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə saxlanılıb.
R.A: Diplomatiya necə aparılır?
Ə.V: Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və prezident Məsud Pezeşkian danışıqlar aparır. Hökumət müxtəlif güc mərkəzləri arasında vasitəçi rolunu oynayır.
Müctəba Xameneidən isə heç bir siqnal yoxdur — onun vəziyyəti barədə dəqiq məlumat yoxdur. Son qərarlar əsasən generallar, SEPAH rəhbərliyi, təhlükəsizlik müşaviri və parlament sədri tərəfindən qəbul edilir.
Onların fikrincə, razılaşma yalnız ABŞ və İsrail kifayət qədər yüksək qiymət ödədikdən sonra mümkün olacaq.
R.A: Bu “yüksək qiymət” nədir?
Ə.V.: İran ABŞ və müttəfiqlərinin resurslarını tükəndirməyə çalışır. İsrail və Körfəz ölkələrində artıq raketdən müdafiə sistemlərinin çatışmazlığı hiss olunur. İran həmçinin ABŞ-nin regiondakı radar sistemlərinin bir hissəsini sıradan çıxarıb.
Əvvəl hücumlar intensiv idi, indi isə daha sabit, lakin daha effektivdir. Digər mühüm element isə Hörmüz boğazının blokadasıdır ki, bu da qlobal iqtisadi və siyasi təzyiq yaradır.
R.A: Danışıqlar niyə ləngiyir?
Ə.V: İran hesab edir ki, hələ kifayət qədər təzyiq yaratmayıb. Onlar üçün ən pis ssenari “soyuq sülh”dür. Yəni münaqişə dayanır, amma sanksiyalar və təzyiq qalır. Bu halda rejim uzun müddət davam gətirə bilməz.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin təklifləri çox sərtdir. Nüvə proqramından imtina, raketlərin məhdudlaşdırılması və müttəfiq qruplara dəstəyin dayandırılması. İran bunu faktiki kapitulyasiya kimi qiymətləndirir.
R.A: İran qlobal iqtisadiyyata təsiri necə qiymətləndirir?
Ə.V: İran bu münaqişəyə klassik iqtisadi məntiqlə baxmır. Onlar əvvəlcədən daha çox itki verəcəklərini qəbul ediblər. Məqsəd qalib gəlmək deyil, məğlub olmamaqdır.
Onların hərbi potensialı daxili istehsala əsaslanır və bərpa oluna bilər. Bundan əlavə, İran müharibə dövründə belə daha çox neft satır və gəlirlərini artırır.
Rusiya hərbi texnika ilə dəstək verir, Çin və Rusiya isə İranı ABŞ-yə qarşı strateji balans elementi kimi görməyə başlaya bilər.
R.A: İran nə vaxt dayanacaq?
Ə.V: Onlar üçün əsas məqsəd sağ qalmaqdır. İtkilər nə qədər böyük olsa da, bu məqsəd dəyişmir. Onlar hesab edir ki, sağ qalsalar, hər şeyi bərpa edə bilərlər.
R.A: Müharibə plan üzrə gedir?
Ə.V: Ümumilikdə bəli. İran təzyiqi tədricən artırır və regiondakı müttəfiqlərini mərhələli şəkildə işə salır. Bu isə onlarda özünə inam yaradır, lakin eyni zamanda həddən artıq eskalasiya riskini artırır.
R.A: ABŞ üçün hansı variantlar qalır?
Ə.V: ABŞ ya münaqişədən çıxmalı, ya da eskalasiyanı artırmalıdır.
Lakin hər iki variant risklidir. Quru əməliyyatı çox ağır və itkilərlə dolu olacaq. Digər tərəfdən, İran Hörmüz boğazını minalaya və ya husilər vasitəsilə Bəb əl-Məndəbi bağlaya bilər.
Bu halda neftin qiyməti 200–250 dollaradək yüksələ bilər və bu, qlobal iqtisadi böhran yaradaraq ABŞ üçün siyasi fəlakətə çevrilə bilər.
Məhz buna görə ekspertlər hesab edir ki, Donald Tramp eskalasiya tələsinə düşüb və bu vəziyyətdən çıxış üçün yaxşı variant yoxdur.
Poliqon.info
