Azərbaycan ruhunun sazda cilalanmış, sözdə əbədiləşmiş ən kamil ifadəsi olan Dədə Ələsgər dühası, Göyçənin dumanlı dağlarından Qarabağın zümzüməli sularına qədər bütöv bir vətən coğrafiyasını öz təcnislərində birləşdirən, aşıq sənətini irfani dərinliklə mənəvi ucalığa qovuşduran ulu bir zirvədir. Göyçəli Ələsgərin yaradıcılığı sadəcə bir sənətkarın fəaliyyəti deyil, bütöv bir epoxanın, min illik ozan-aşıq ənənəsinin yeni bir nəfəs və fəlsəfi dərinliklə təzahürüdür. Bu sənətin kökündə dayanan irfan — yəni Tanrını və özünü dərk etmək fəlsəfəsi, "Haqq aşiqi" mərtəbəsinə ucalan sənətkarın dünyanı dərketmə metodudur. Dədə Ələsgər üçün aşıqlıq həm də sarsılmaz bir mənəviyyat kodeksi idi və o, bu yola qədəm qoyan hər bir kəsdən sənətin batininə nüfuz etməyi tələb edirdi:



Vətənpərvərlik bu fəlsəfənin birinci şərtidir; çünki sənətkar öz kökündən qopsa, sazının səsi də, sözünün ruhu da öləziyər. Ustadın fəlsəfəsi "əlif"dən başlayıb "Haqq"a uzanan bir idrak yoludur və onun üçün dünya bir "xabi-röya", yəni yuxu, aşıqlıq isə bu yuxudan oyanmaq, kainatın sirlərini ilahi bir hesabla oxumaq məqamıdır. Ələsgər fəlsəfəsinin nüvəsini "Vəhdəti-vücud" — yaradılanın Yaradanda cəmi təşkil edir. O, "Mərifət bəhrində qəvvasam" deyərkən, insanın mənəviyyat dəryasının dibinə enməsini, zahiri dayazlıqdan qurtulub həqiqətin özünü tapmasını fəlsəfi bir vəzifə kimi qoyur:



Bu ontoloji baxış kainatın mənşəyini və ilahi nizamı sorğulayır. Yerin, göyün və insanın bünövrəsini araşdıran ustad üçün hər bir maddi varlığın arxasında ilahi bir hikmət dayanır. O, hikmət məclisində əyləşən alimi kainatın yaradılış proqramından — "Lövhü-qələm"in sirrindən danışmağa səsləyir:
Kürsü lohü qələm nədən yarandı?



Bu baxış həm də hürufiliyin təslimiyyət mərhələsini — hər şeyin bir nizam və ilahi yazı (hüruf) ilə başlamasını xatırladır. Ələsgər yaradıcılığında dünya əbədi deyil, bir sınaq meydanıdır və o, insanın bu dünyadakı sonsuz tamahı ilə ölümün mütləq reallığı arasındakı təzadı fəlsəfi bir kəskinliklə ifadə edir. Qafil insana dünyanın malının dünyada qalacağını, axirətdə yalnız əməllərin hesab verəcəyini xatırladır:



Zamanın və taleyin gərdişini müşahidə edən aşıq üçün əsas məsələ insanın ləyaqətini qoruması və mənşəyinə sadiq qalmasıdır. Ustadın fəlsəfəsində "zat" anlayışı mərkəzi yer tutur; o, insan xarakterini meyvə verməyən söyüd ağacı ilə müqayisə edərək, daxilən boş qalan saxta insanları, imanına xain çıxanları tənqid edir:



Təbiət və insan dialektikası da bu fəlsəfi sistemin ayrılmaz parçasıdır. Dağların pərişanlığı Ələsgər üçün elin pərişanlığı deməkdir. Təbiətdəki nizam pozulanda insanın da mənəvi dünyası sarsılır. Onun fəlsəfəsi insanın Tanrı ilə bağladığı o ilk müqaviləyə — "Qalu-Bəla" vədinə söykənir və həyatı bu vədə sadiqlik imtahanı kimi görür. Hürufi təslimiyyətini xatırladan bir bəsirətlə o, hər bir hikmətdə Yaradanın nişanını axtarır:




Dədə Ələsgərin "Ələst aləmindən" gələn səsi bu gün də əks-səda verir və sübut edir ki, yaradıcılıq ölümün bir sonu deyil, əbədiyyətə doğru bir hicrət, sənət isə bu yolda bir nurdur. O, hikmət məclisində əyləşən hər bir kəsi sözün sərrafı olmağa və kainatın gizli nizamını ürəklə oxumağa dəvət edir.
Dədə Ələsgər yaradıcılığında fəlsəfi fikir sadəcə nəsihətdən ibarət deyil; o, insanın kainatdakı yerini hərf və məna simvolları ilə izah edən dərin bir sistemdir. Ustadın yaradıcılığında hürufiliyin təslimiyyət mərhələsi xüsusi yer tutur. Onun nəzərində insan siması ilahi bir lövhədir və arif olan kəs o sifətdəki otuz iki hürufu, yəni Quranın gizli ayələrini oxumağı bacarmalıdır. Hürufilikdə insanın siması — qaşı, kirpiyi, saçı və üz cizgiləri Allahın kəlamıdır. Ələsgər gözəlin vəsfini verəndə onu sadəcə fiziki gözəllik kimi yox, oxunması vacib olan bir ilahi kitab kimi təqdim edir:



Dədə Ələsgər fəlsəfəsinin bu möhtəşəm zirvəsi bizə sübut edir ki, ustadın yaradıcılığı sadəcə bədii bir irs deyil, hər bir kəlməsi ilahi nizamla tənzimlənən mənəviyyat qanunudur. Onun "arifə eyhamla yazdığı hürfat" — yəni batinində sirlər gizləyən hərflər, hürufi təfəkkürünün ən uca mərtəbəsi olan "həqiqəti dərk etmə" yoludur. O, bu dünya "cifəsinə" aldanmamağı, nəfsi öldürüb mərifətlə nicat tapmağı bir ömür nəsihət edərək, sözü bədii ziynətdən çıxarıb mütləq bir isbata çevirmişdir. Ələsgər yolu "əlif"dən başlayan bir idrakın Haqqın dərgahında tamamlanan mənəvi zəfəridir. Bu irs sarsılmaz bir körpüdür; bizi maddiyyatın ötəsindəki o sönməz nura — bəşəri kamil olmağa və kainatın gizli nizamını ürəklə oxumağa səsləyən əbədi bir hikmət işığıdır.


Şəmsi Qoca

• Yaradıcılıq
• Təfəkkür
• Fəlsəfi
• Dədə Ələsgər