Hər şey illər öncə, orta məktəb illərimdə başlamışdı. O zamanlar qəlbimdəki ilk bədii qığılcımlar kağıza köçür, ara-sıra "Əmək" qəzetində dərc olunurdu. Təbii ki, o şeirlər hələ yolun başında olan bir məktəblinin kövrək və ilk addımları idi. Həmin vaxtlarda Avtandil Ağbaba qonşu kənd məktəbində müəllim işləyirdi. Onun qələmindən çıxan hər misra bizim üçün bir mükəmməllik nümunəsi, əsl sənət meyarı idi. Gizli bir heyranlıqla onun yaradıcılığını izləyir, daxili bir arzu ilə nə vaxtsa mən də "Avtandil müəllim kimi" yazacağımı düşünürdüm.

Zaman öz axarı ilə keçdi, illər bir-birini əvəz etdi. Lakin ustad sənətkara olan o mənəvi bağlılıq və heyranlıq hissi heç vaxt solmadı. Bu günlərdə şair mənə özünün 12 yeni şeirini göndərdi. Onları oxuduqca sanki illər öncəki o sehrli dünyaya yenidən qayıtdım. Bu şeirlərin daxili ruhu, səmimiyyəti və dərin fəlsəfi qatı məni elə bərk tutdu ki, duyğularımı qələmə almaq, bu mükəmməlliyi təhlil etmək qərarına gəldim.
Bu yazı, sadəcə bir poeziya təhlili deyil, həm də ustad nəfəsindən süzülən misraların ruhumda buraxdığı dərin izin ifadəsidir.

Avtandil Ağbabanın şeir dünyası sadəcə bədii söz sənəti deyil, itirilmiş torpaqların mənəvi coğrafiyası və insan ruhunun qədim köklərlə kəsilməz dialoqudur. Müasir poeziyamızda özünəməxsus dəst-xətti ilə seçilən şair, varlıq, yoxluq, zaman və insan mənəviyyatı kimi ağır mövzuları xalq dilinin imkanları ilə təhlil edir. Onun yaradıcılığının təməlində dünyanın sabitliyi ilə insanın daxili aşınması arasındakı o sarsıdıcı təzad dayanır. Şair dünyanı sabit bir mexanizm, insanı isə bu mexanizm içində öz mahiyyətini itirən varlıq kimi görür. "Dəyişdi" şeirində belə bir sual ünvanlayır:


Bu misralarda antropoloji fəlsəfə dayanır. Şair vurğulayır ki, fiziki aləm (yer, göy) öz qanunları ilə yaşayır, lakin insan mənəviyyatı "şeytanın aldatması" ilə sabitliyini itirib. Burada "dəyişmək" inkişaf deyil, əksinə, bir özgələşmədir. Bu metafizik ağrı "Tapa bilmir haqq yerini" şeirində kainatın nizamının (nırxının) pozulması və nahaqın haqqı üstələməsi ilə daha da kəskinləşir.

Şairin poeziyasında yurd həsrəti həm də bir ölüm-yaşam paradoksudur. Onun fəlsəfəsində yurdsuz yaşamaq mənəvi yoxluqdur. "Yurd Ağrısı" şeirindəki o məşhur misra bu həqiqəti çılpaqlığı ilə ortaya qoyur:



Bu, egzistensial (varlıq) bir yanaşmadır. Şair deyir ki, insan öz torpağında ölə bilmirsə, onun yaşaması da yarımçıqdır. "Yaşamaq üçün ölmək" ifadəsi fəlsəfi bir təzaddır: yalnız öz kökün uğrunda fəda ola bilirsənsə, həqiqətən yaşamış sayılırsan. Elə buna görə də o, özünü təbiətin kənar bir müşahidəçisi kimi deyil, onun bir parçasına çevrilən varlıq kimi hiss edir. Onun yaradıcılığında panteist bir vəhdət (təbiətlə Tanrını bir görmə) var; şair "ilmə-ilmə sökülüb torpağa əkilmək", "yağışda yuyulub yarpıza bükülmək" istəyir. Dağların ona "xətir qoyması", zirvələrin "çətirli" olması təbiətin canlı, duyan və qonağını əzizləyən bir subyekt olduğunu təsdiqləyir.

Avtandil Ağbaba yaradıcılığında fərdi kədər və yurd nisgili zamanla yerini sarsılmaz milli iradəyə və döyüşkən vətəndaşlıq mövqeyinə verir. Onun poeziyası sadəcə ağrı deyil, həm də milli azadlıq mübarizəsinin poetik nizamnaməsidir. 'Azadlığın yolları qandan-qadadan keçir' şeiri bu ruhun ən bariz nümunəsidir; burada azadlıq asan qazanılan nemət kimi deyil, şəhid qanı və ağır sınaqlarla yoğrulmuş fədakarlıq yolu kimi təqdim olunur. Şeirin daxili ritmindəki sarsılmazlıq və hər bəndin sonunda təkrarlanan “Qardaş, başını dik tut, öndədir mübarizə!” çağırışı məğlubiyyət psixologiyasına qarşı ucaldılmış mənəvi sipərdir. Müəllif burada müasir mübarizəni bədii yaddaşla, xüsusən də 'Biz ki Beyrək nəsliyik' deyərək 'Kitabi-Dədə Qorqud' eposunun qəhrəmanlıq kodu ilə bağlayır. Qarabağdan Təbrizə qədər uzanan bütöv bir Azərbaycan coğrafiyasını tərənnüm edən şair, romantik sızlanmalardan real hərəkətə keçməyin vacibliyini vurğulayır.

Bu mübarizə ruhu həm də yurdun qalan parçalarını qorumaq üçün kəskin bir xəbərdarlıq fəryadına çevrilir. “Ellər, Borçalıdan muğayat olun!” şeirində Ağbaba və Göyçənin itirilməsi milli faciə kimi xatırladılır və xain gözlərin indi Borçalıya dikildiyi böyük bir uzaqgörənliklə qeyd edilir. Şeirdə Başkeçid, Sarvan, Qarayazı və Göydağ kimi toponimlərin ard-arda sadalanması sadəcə coğrafi təsvir deyil, həm də o torpaqların Azərbaycan ruhlu olduğunu sənədləşdirmək cəhdidir. Şair xəbərdarlıq edir ki, “bölünə-bölünə vətən heç olar”. Bu misra parçalanmağa və nahaqın haqqı basmasına dözməyin vətəni yoxluğa aparacağını kəskin şəkildə bildirir. 'Hoydu, a qardaşlar!' nidası ilə bitən bu müraciət, xalqı qəflətdən oyanmağa və milli birliyə səsləyən müasir bir Koroğlu nərəsi təsiri bağışlayır."

Bu yaradıcılığın ən qüdrətli rəmzlərindən biri də "daşlaşma" motivində gizlənmiş türk mifoloji yaddaşıdır. Qədim "Daş baba" və balbal ənənəsi Ağbabanın misralarında yeni bir nəfəs tapır. O, babaların məğlub olmayıb daşa dönməsini bir qəhrəmanlıq aktı kimi görür:

Şairin fəlsəfəsində daş cansız maddə deyil, əbədi yaddaşdır. Kişi vüqarının "şüşə içində" deyil, qayaların sərtliyində qala biləcəyini vurğulayan müəllif, "daş axınının" bir gün dirçələcəyinə inanır. Bu, tarixin və intiqamın oyanışına, yurdun yenidən geri alınacağına olan sarsılmaz ümiddir.
Avtandil Ağbaba həm də bədii təfəkkürlə milli dəyərlərin sintezini yaradan bir əxlaq ustadıdır. Onun didaktikası "Bacıları göz üstündə saxlayın" çağırışı ilə ailə bağlarının müqəddəsliyini, "Ağbaba təndirləri" ilə isə halallıq və bərəkət fəlsəfəsini aşılayır. Təndirin "alov doğacağına" olan inamı ümidin regenerasiya gücüdür. Onun poeziyasında "yol" mərkəzi bir metaforadır; bu yollar sadəcə fiziki məsafə deyil, ruhun öz əslinə qayıdış cəhdidir.

Üslub baxımından Ağbaba "klassik ruhlu müasirlik" üzərində dayanır. O, gəraylı və qoşma formalarından, 8-lik və 11-lik heca vəznindən ustalıqla istifadə edir. "Kedik", "fağır-fağır", "kündə", "təknə", "alğış" kimi sözlər şeirə etnoqrafik rəng qatır. "Vurub günəşin boynunu, qan çilənib dan yerinə" kimi sarsıdıcı metaforalar, "öləziyən od" və "fağır-fağır duran yollar" kimi kədərli epitetlərlə zəngin olan bu poeziya, həm də bir milli qeyrət kodeksidir. Avtandil Ağbaba ağır fəlsəfi fikirləri "dağ havası" qədər təmiz və sadə bir dillə təqdim edə bilən sənətkardır. Onun yaradıcılığı bir tərəfdən maddi-mənəvi itkilərin ağısı, digər tərəfdən isə o itirilmişləri sözün gücü ilə yaşatmaq mübarizəsidir.

Avtandil Ağbabanın poeziyasında rənglər sadəcə vizual təsvir vasitəsi deyil, hər biri konkret bir psixoloji ovqatın və fəlsəfənin daşıyıcısı olan mənəvi rəmzlərdir. Şair rəngləri mənəvi dünya ilə fiziki aləm arasında körpü kimi istifadə edərək, oxucunu hadisələrin daxili qatına çəkir. Bu palitrada qırmızı rəng xüsusi bir yer tutur; o, həm fəlakətin, həm də sönməz bir ümidin simvoludur. "Vurub günəşin boynunu, qan çilənib dan yerinə" misrasında günəşin qürubu dramatik bir "qətl" kimi təqdim olunur və buradakı qırmızı rəng dünyanın pozulmuş nizamını, təbiətin belə qan ağladığını göstərir. Lakin eyni rəng yurd bərəkətinə çevriləndə "qızıl günəş tək qızarmış çörək" obrazı ilə həyatın və ocağın sönməz istiliyini, mənəvi dirçəlişi tərənnüm edir.

Şair itirilmiş yurdun kimsəsizliyini və yasını təsvir edərkən rəngləri qəsdən tündləşdirir, boz və qara çalarlara üstünlük verir. "Qaralan ocaqlar kimsəsizliydi" ifadəsində qara rəng sönmüş həyatın və sahibsiz qalmış yurdun vizual ağrısıdır. Bu qaranlıq sadəcə ocağın külü deyil, bir xalqın taleyindəki qaçqınlıq və didərginlik dramının rəngidir. "Yolların yağır olması" isə bu köçün gətirdiyi mənəvi rəngsizliyi və tozlu-torpaqlı bir kədəri simvollaşdırır. Buna təzad olaraq, yaşıl rəng Ağbaba poeziyasında klassik "dirilik" mənasından çıxıb, daha çox "daşlaşmış sədaqət" və yaddaş kimi çıxış edir. "Qayalara qardaş olum, mamır bağlaya-bağlaya" misrasındakı mamırın yaşılı, zamanın sınağından keçən, qocalmayan və yerindən tərpənməyən bir yurd sevgisidir.

Nəhayət, sarı və ağ rənglər şairin yaradıcılığında müqəddəslik və ucalıq zirvəsidir. "Ağbaba" adındakı "Ağ" rəngi həm coğrafi bir reallıq (qar, duman), həm də paklığın və toxunulmazlığın rəmzidir. Şair üçün hər şeyin başlanğıcı və sonu o "ağ" ucalığa – mənəvi təmizliyə qayıtmaqdır. Qızılı və sarı çalarlar isə "köllərdən alınan nur" və "günəş işığı" ilə birləşərək ilahi bərəkəti və ruhu isidən ocaq hərarətini təmsil edir. Beləliklə, Avtandil Ağbaba poeziyasında rəng spektri faciəvi qırmızıdan (qan) müqəddəs qırmızıya (çörək), yaslı qaradan (sönmüş ocaq) əbədi yaşıla (mamır bağlamış daş) qədər uzanan böyük bir vətən panoramı yaradır.

Avtandil Ağbabanın poeziyasında səs effektləri sadəcə qafiyə və ya ritm xatirinə deyil, oxucunu hadisələrin daxili mühitinə çəkmək və şeirin emosional təsirini artırmaq üçün bir vasitədir. Şair təbiətin və məişətin səslərini bədii bir dilə çevirərək, onları şeirin fəlsəfi qatı ilə birləşdirir. Bu səs dünyasında ən qabarıq məqam ocaq və təndir səsləridir. "Ağbaba təndirləri" şeirindəki "Alovu çırtlayır külün altından" misrasında "çırtlama" səsi sadəcə odun yanması deyil, ümidin hələ də diri qalması, yurdun ruhunun içdən-içə döyünməsi kimi səslənir. Bu səs oxucunun qulağında bir dirçəliş muştuluğu kimi əks-səda verir.

Şair təbiət hadisələrini təsvir edərkən onlara musiqili və ritmik bir ruh verir. "Yavaşca-yavaşca" və "Mən gələndə" kimi nümunələrdə selin kükrəməsi, şimşəyin çaxması və küləyin əsməsi şeirin daxili ahəngini formalaşdırır. "Axar sular axacaq, Çaxan şimşək çaxacaq" misralarında təkrarlanan "x" və "ç" səsləri təbiətin qüdrətini və hərəkətini duyğusal bir səviyyəyə qaldırır. Bu səslər oxucuda bir "dağ havası" təəssüratı yaradaraq, onu Ağbabanın dumanlı və səsli-küylü zirvələrinə aparır. Səslərin bu cür harmoniyası şairin təbiətlə necə sıx və canlı bir dialoqda olduğunu göstərir.

Eyni zamanda, Avtandil Ağbaba yaradıcılığında sükutun səsi də mühüm bədii yük daşıyır. "Ağlama, anam, ağlama" şeirindəki kimsəsizlik və didərginlik mənzərəsi, əslində səsini itirmiş bir yurdun fəryadıdır. Burada şairin öz daxili səsi — o pıçılta bənzər nəsihəti ("ağlama") sükutu pozan yeganə ümiddir. Şairin dili bəzən "başımın üstündə haqqın səsiydi" ifadəsində olduğu kimi ilahi bir pıçıltıya, bəzən də "Ehey, qədim babam" nidası ilə tarixi bir haraya çevrilir. Beləliklə, Avtandil Ağbaba poeziyasında səslər ocağın çırtıltısından şimşəyin nəriltisinə, ana laylasının həzinliyindən babaların döyüş harayına qədər uzanan zəngin bir akustik mənzərə yaradır.

Avtandil Ağbabanın poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında itirilmiş yurdun poetik xəritəsi və mənəvi qayıdışın manifestidir. Şairin yaradıcılığını bütöv bir bədii sistem kimi dəyərləndirdikdə belə bir yekun mənzərə ortaya çıxır:

Onun yaradıcılığı sadəcə bir didərginin nisgili deyil, tarixi yaddaşın bərpasıdır. Avtandil Ağbaba poeziyasında Ağbaba coğrafi məkandan çıxaraq mənəvi ucalıq simvoluna, sönməyən ocaq və daşlaşmış qeyrət rəmzinə çevrilir. Şairin fəlsəfəsində "ölmək lazımdır yaşamaq üçün" prinsipi mərkəzi yer tutur; bu, fərdi yoxluq deyil, millətin və yurdun yaşaması naminə ruhun torpaqla vəhdətidir. O, panteist bir yanaşma ilə özünü dağlara "sirdaş", qayalara "qardaş", torpağa "əkilən ilmə" kimi görür, bununla da insan və təbiət arasındakı qırılmış bağı yenidən bərpa edir.

Şairin üslubu klassik aşıq yaradıcılığının (gəraylı, qoşma, bayatı) genetik yaddaşı ilə müasir intellektual təfəkkürün sintezidir. O, rənglərin (fəlakətli qırmızıdan müqəddəs qırmızıya) və səslərin (ocaq çırtıltısından haqqın pıçıltısına qədər) simvolik dilindən istifadə edərək, oxucunu sadəcə dinləyici deyil, hadisələrin daxili iştirakçısına çevirir. Onun dili həm ağrılı, həm də çox məğrurdur; "mamır bağlamış daş" kimi səssiz, lakin yerindən tərpənməyən bir sədaqət nümunəsidir.

Nəticə olaraq, Avtandil Ağbaba yaradıcılığı bir xalqın mənəvi pasportu kimidir. O, bizə təlqin edir ki, vətən sadəcə torpaq deyil, o torpağın üstündəki ocağın istisi, təndirin qoxusu, babaların daşlaşmış vüqarı və anaların ağrılı, lakin ümidli dualarıdır. Şair sübut edir ki, sözün gücü ilə itirilmişləri geri qaytarmaq, ocağı yenidən yandırmaq və tarixin sınağından "birüzlü" çıxmaq mümkündür.



Şəmsi Qoca

• Tənqid
• Ədəbiyyat
• Fəlsəfə
• Poeziya
• Avtandil Ağbaba