ain.az bildirir, Azpolitika.az saytına əsaslanaraq.
Ramiz Yunus,
Xəzər Beynəlxalq Universitetinin politologiya professoru
Ötən əsrin doxsanıncı illərinin əvvəllərində dünya nadir bir tarixi məqamı — demək olar ki, ümumi eyforiya anını yaşayırdı. Sovet İttifaqının dağılması Qərbdə bir çoxları tərəfindən sadəcə geosiyasi qələbə deyil, həm də bir siyasi ideyanın digərləri üzərində qəti təntənəsi kimi qəbul edildi. Elə görünürdü ki, böyük ideoloji qarşıdurmalar əsri başa çatıb, inqilablar, dünya müharibələri və qlobal bloklar dövrü bitib.
Məhz həmin vaxt amerikalı politoloq Frensis Fukuyama özünün məşhur "Tarixin sonu və sonuncu insan" kitabını nəşr etdirdi. O, səhvən iddia edirdi ki, liberal demokratiya bəşəriyyətin siyasi inkişafının son formasına çevrilib. Onun fikrincə, tarix öz son nöqtəsinə çatmışdı. Bundan sonrası isə yalnız artıq qalib gəlmiş modelin yayılmasından ibarət idi.
Bu, çox gözəl və inandırıcı səslənirdi, lakin ötən onilliklərin göstərdiyi kimi, bu düşüncə XX əsrin sonunun ən böyük intellektual illüziyalarından biri oldu. Çünki tarix bitməmişdi, o, sadəcə yeni bir fəsil açmışdı.
SSRİ-nin dağılmasından sonra keçən otuz beş il 1991-ci ildə tarixin deyil, tarixin yalnız bir dövrünün bitməsinin ən bariz sübutu oldu. Dünya yeni bir reallığa qədəm qoydu, lakin bu reallığa nə siyasi, nə institusional, nə də psixoloji cəhətdən hazır deyildi. Bugünkü qlobal xaosun kökündə məhz bu dayanır.
1945-ci ildən sonra beynəlxalq sistem sərt və anlaşılan güc balansına söykənirdi. Dünya iki düşərgəyə bölünmüşdü: bir tərəfdə ABŞ və müttəfiqləri, digər tərəfdə isə Sovet İttifaqı və sosialist bloku. Bu balans təhlükəli, gərgin və bəzən nüvə fəlakətinin astanasında idi, lakin onun ən mühüm bir xüsusiyyəti vardı dayanıqlılıq.
İki fövqəldövlət eyni zamanda həm rəqib idilər, həm də qlobal xaosun qarşısını alan tərəflər idi. Qarşılıqlı məhv olmaq qorxusu paradoksal bir sabitlik forması yaradırdı.
Sovet İttifaqı yox olanda bu balans dağıldı. Lakin Soyuq müharibə dövründə yaradılmış beynəlxalq institutlar və qaydalar inersiya ilə mövcud olmağa davam etdi. Dünya sanki oyunun özünün dəyişdiyini hiss etmədən köhnə qaydalarla oynamağa davam edirdi. Balans yox oldu və onunla birlikdə çəkindirmə sistemi də itdi. Məhz bu ziddiyyətdən yeni münaqişələr dövrü doğuldu.
Qərbdə bir çoxlarının "sülh onilliyi" kimi qəbul etdiyi doxsanıncı illər keçmiş Sovet İttifaqının nəhəng coğrafiyası üçün qanlı müharibələr onilliyinə çevrildi. Qarabağ, Dnestryanı, Abxaziya və Sxinvali bölgəsi, Çeçenistan - bütün bu münaqişələr məhz köhnə nəzarət və çəkindirmə sistemi yox olan zaman alovlandı. Köhnə sərhədlər öz qətiyyətini itirdi, yeni dövlətlər zəif çıxdı, beynəlxalq hüquq isə güc tətbiqinə əsaslanan həllərin qarşısını almaqda aciz qaldı.
O zaman Qərbdə hələ də ümid edirdilər ki, bunlar imperiyanın dağılmasının ağrılı fəsadlarıdır və zamanla dünya sabitliyə qayıdacaq. Amma təəssüf ki, qayıtmadı.
Əksinə, münaqişələr genişlənməyə başladı: Balkanlar, Yaxın Şərq, Afrika, Qafqaz. Hər yeni onillik yeni müharibələr gətirdi. Beynəlxalq institutlar getdikcə daha çox aciz qalır, beynəlxalq hüquq isə tənzimləmə alətindən tədricən xoşniyyətli bəyannamələrə çevrilirdi.
Dünya yavaş-yavaş "hüququn gücü"ndən "güclünün hüququ"na keçdi və bu gün bunu görməmək artıq qeyri-mümkündür.
Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı təcavüzü İkinci Dünya müharibəsindən bəri Avropada ən böyük hərbi münaqişə oldu. Bu, Avropa qitəsinin qəti şəkildə sabit sülh dövrünə qədəm qoyması ilə bağlı illüziyaları darmadağın etdi.
Eyni zamanda, bu gün Yaxın Şərq yenidən böyük müharibənin astanasındadır. İran ətrafındakı münaqişə, ABŞ və İsrailin hərəkətləri regional böhranların nə qədər sürətlə qlobal qarşıdurmaya çevrilə biləcəyini göstərir.
Lakin Vaşinqton üçün bu müharibə regional siyasətin hüdudlarından kənara çıxan bir əhəmiyyət kəsb edir. Hazırda tərəzidə olan təkcə Yaxın Şərqdəki güc balansı deyil. Tərəzidə olan ABŞ Konqresinə gözlənilən aralıq seçkilər ərəfəsində prezident Trampın və onun administrasiyasının siyasi taleyidir. Amerika rəhbərliyinə bu müharibəni sadəcə bitirmək yox, onu sürətlə və Amerika cəmiyyəti tərəfindən aşkar qələbə kimi qəbul ediləcək bir nəticə ilə bitirmək lazımdır.
Son illərin təcrübəsi göstərdi ki, amerikalı seçici uzanan və qeyri-müəyyən münaqişələrə nə qədər ağrılı reaksiya verir. Məhz buna görə də Vaşinqtonda anlayırlar: hazırkı böhranın nəticəsi 2025-ci ilin yayındakı qısa, lakin çoxlu suallar doğuran on iki günlük müharibədən fərqli olaraq, inandırıcı və qəti görünməlidir.
Məhz buna görə də bu gün mərclər qeyri-adi dərəcədə yüksəkdir. Söhbət təkcə bir administrasiyanın siyasi gələcəyindən getmir. Söhbət yeni dünya düzəninin formalaşmağa başladığı bir məqamda ABŞ-ın hansı mövqeləri tutacağından gedir.
Bu müharibələr təsadüfi böhranlar deyil, İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış, konkret institutlara və böyük dövlətlər arasındakı güc balansına söykənən köhnə dünya düzəninin dağılmasının simptomlarıdır. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra bu sistem inersiya ilə mövcud olsa da, onun bünövrəsi tədricən aşınırdı.
Dünya keçid vəziyyətində qaldı: köhnə sistem artıq işləmir, yenisi isə hələ yaradılmamışdı. Məhz buna görə də son onilliklər strateji qeyri-müəyyənlik dövrünə çevrildi.
Bu gün getdikcə daha aydın olur ki, gələcək dünya düzəninin əsas oxunu Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Çin arasındakı münasibətlər təşkil edəcək. Əgər XX əsr Vaşinqton və Moskva qarşıdurması əsri idisə, XXI əsr getdikcə Vaşinqton və Pekinin strateji rəqabət dövrünə çevrilir. Gələcək dünya nizamı böyük ölçüdə bu iki güc mərkəzi arasındakı balansla müəyyən ediləcək.
Məhz buna görə də ABŞ və Çin liderləri arasında gözlənilən danışıqlar bütün dünyada belə böyük maraq doğurur. Müəyyən mənada bu, sadəcə diplomatik görüş deyil. Bu, böyük dövlətlərin köhnə qaydaların artıq işləmədiyi bir dövrdə oyunun yeni qaydalarını müəyyən etmək cəhdidir.
İstənilən böyük geosiyasi görüş həmişə mövqelər uğrunda mübarizə ilə müşayiət olunur. Dövlətlər danışıqlar masasına əllərində mümkün qədər çox strateji kozırla əyləşməyə çalışırlar. Müasir münaqişələrin, xüsusən də hazırda Yaxın Şərqdə ABŞ-ın birbaşa hərbi iştirakı ilə baş verənlərin sərtliyi bununla izah olunur. Hər bir tərəf anlayır: müharibənin nəticəsi yeni dünya düzəni haqqında gələcək danışıqlarda arqumentə çevrilə bilər.
Tarix dəfələrlə göstərib ki, irimiqyaslı beynəlxalq sistemlər məhz böyük sarsıntılardan sonra formalaşır. Napoleon müharibələrindən sonra belə oldu. Birinci Dünya müharibəsindən sonra belə oldu. İkinci Dünya müharibəsindən sonra da belə oldu.
Yeni dünya düzəni demək olar ki, həmişə köhnənin böhranından doğur.
Biz elə bir məqamda yaşayırıq ki, köhnə dünya artıq gedir, yenisi isə hələ indi formalaşmağa başlayır. Və belə dövrlərdə həmişə olduğu kimi, bu proses xaos, münaqişələr və nüfuz uğrunda mübarizə ilə müşayiət olunur.
Buna görə də son otuz beş ilin əsas nəticəsi paradoksal, lakin son dərəcə aydın səslənir: Sovet İttifaqının dağılması tarixin sonu olmadı, onun yeni başlanğıcı oldu.
Və bəlkə də gələcək tarixçilər nə vaxtsa yazacaqlar ki, əsl XXI əsr heç də 2000-ci ildə deyil, məhz 1991-ci ildə - köhnə güc balansının çökdüyü və bəşəriyyətin qaydaları hələ yeni yazılan bir dövrə qədəm qoyduğu andan başladı.
Tarix isə, həmişə olduğu kimi, Fukuyama kimi onu vaxtından əvvəl bitmiş elan edənlərə qarşı amansızdır. Yəqin ki, zamanımızın mənasını ən yaxşı şəkildə böyük Britaniya dövlət xadimi Uinston Çörçillin sözləri ifadə edir: "Bu son deyil. Bu, hətta sonun başlanğıcı da deyil. Amma bəlkə də, bu, başlanğıcın sonudur".
“AzPolitika.info”
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
