İran–ABŞ–İsrail xəttində artan hərbi-siyasi gərginlik ilk baxışda nüvə proqramı, çəkindirmə siyasəti və mümkün rejim dəyişikliyi kimi görünür. Lakin daha dərin analiz göstərir ki, proses təkcə regional qarşıdurma deyil, qlobal güc balansının yenidən qurulması kontekstində oxunmalıdır.

1. Görünən tərəf: nüvə, təhlükəsizlik və çəkindirmə
Rəsmi arqumentlər əsasən üç istiqamətə söykənir: İranın nüvə proqramı və onun hərbiləşmə ehtimalı; İsrail üçün təhlükəsizlik riski; ABŞ-ın Yaxın Şərqdə çəkindirmə siyasəti. Bu çərçivədə hərbi əməliyyatlar “preventiv təhlükəsizlik” kimi təqdim olunur. Lakin bu, yalnız prosesin üst qatıdır.

2. Görünməyən tərəf: çoxqütblü dünya ilə mübarizə
Son onillikdə formalaşan Çin–Rusiya–İran yaxınlaşması çoxqütblü sistemin konturlarını gücləndirmişdi. Çin – qlobal iqtisadi və texnoloji güc, Rusiya – hərbi-strateji aktor, İran – enerji və regional təsir mərkəzi.
Bu üçlük müxtəlif platformalarda koordinasiya imkanları formalaşdırırdı. Xüsusilə BRİKS və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq Qərb mərkəzli maliyyə və təhlükəsizlik arxitekturasına alternativ model yaradırdı.
Məsələnin mühüm tərəfi dollar faktorudur. Alternativ güc mərkəzlərinin milli valyutalar və ya alternativ hesablaşma mexanizmləri üzərindən ticarəti genişləndirmək istəyi ABŞ-ın qlobal maliyyə dominantlığına struktur təhdid kimi qiymətləndirilir.

3. Əsas strateji hədəf: Çin faktoru
Bu müharibənin arxa planında ən həssas nöqtə Çin amilidir.
Çin enerji təhlükəsizliyi baxımından Körfəz regionundan ciddi asılıdır. Enerji təchizatının böyük hissəsi Hörmüz boğazından keçir.
Hörmüz boğazı ətrafında yaranan hər bir böhran Pekin üçün enerji qiymətlərinin artması, logistik risklərin böyüməsi, qtisadi artım tempinin zəifləməsi deməkdir.
Qısa və orta müddətdə enerji bazarında qeyri-sabitlik birbaşa Çin sənayesinə təsir göstərir. Bu isə ABŞ üçün dolayı strateji üstünlük yarada bilər.

4. “Nizamlı xaos” və geosiyasi təzyiq mexanizmi
Vaşinqtonun birbaşa qarşıdurmadan çox, böhranlar vasitəsilə rəqiblərinin manevr imkanlarını daraltmaq strategiyası tez-tez “idarəolunan xaos” kimi xarakterizə olunur.
Karib hövzəsində Venesuela, Yaxın Şərqdə İran xətti bu baxımdan paralel oxuna bilər. Məqsəd birbaşa müharibədən daha çox, rəqib güclərin resurslarını bölmək və diqqətini yayındırmaqdır.
Əgər Çin və Rusiya müxtəlif regionlarda paralel böhranlarla üzləşərsə, onların koordinasiyalı strateji xətt yürütməsi çətinləşir.

5. Rusiya faktoru və genişlənən çevrə
Rusiya üçün İran həm regional tərəfdaş, həm də Qərb təzyiqlərinə qarşı geosiyasi dayaqlardan biridir. İranın zəifləməsi Moskvanın Yaxın Şərqdəki manevr imkanlarını daralda bilər.
Bu kontekstdə İran ətrafında təzyiq halqasının genişlənməsi Çinin enerji damarına risk yaradır, Rusiyanın regional təsirinə zərbə vurur, ABŞ-ın qlobal aktor rolunu gücləndirir.

6. Qlobal enerji bazarına təsir
Münaqişənin uzanması neft və qaz qiymətlərinin artmasına, logistika xərclərinin yüksəlməsinə, qlobal inflyasiyanın dərinləşməsinə səbəb ola bilər.
Bu isə təkcə regionu deyil, dünya iqtisadiyyatını silkələyəcək faktor kimi çıxış edir.
İran–ABŞ–İsrail qarşıdurması yalnız regional təhlükəsizlik problemi deyil. Bu, eyni zamanda çoxqütblü dünya ilə təkqütblü sistem arasında mübarizə, enerji marşrutları üzərində nəzarət savaşı, dollar hegemonluğuna qarşı alternativ təşəbbüslərin qarşısının alınması cəhdi, Çin və Rusiyanın strateji manevr imkanlarının məhdudlaşdırılması prosesi kimi oxuna bilər.
Prosesin uzunmüddətli taleyi birbaşa Çin faktorundan asılı olacaq. Əgər Pekin enerji və maliyyə risklərini effektiv idarə edə bilsə, çoxqütblü model güclənəcək. Əks halda, Yaxın Şərqdəki böhran qlobal güc balansında ciddi korreksiyaya səbəb ola bilər. Bu baxımdan İran müharibəsi təkcə bir ölkənin taleyi deyil, yeni dünya düzəninin hansı istiqamətdə formalaşacağının sınaq meydanıdır.

Mürtəza Bünyadlı