Avropanın enerji təhlükəsizliyi tarixi sınaq qarşısında
Avropada enerji təhlükəsizliyi yenidən qitə siyasətinin mərkəzi mövzusuna çevrilib. Sovet dövründən miras qalmış və onilliklər boyu Şərqlə Qərb arasında iqtisadi körpü rolunu oynamış “Drujba” (“Dostluq”) neft kəməri bu gün artıq iqtisadi layihədən çox geosiyasi qarşıdurmanın simvoluna çevrilib. Ukrayna ərazisində yaranmış problemlər nəticəsində neft tranzitinin dayanması Avropa İttifaqı daxilində ciddi siyasi mübahisələrə səbəb olub və enerji məsələsinin yenidən strateji silaha çevrildiyini göstərib.
Məlum olduğu kimi, 2026-cı ilin 27 yanvar tarixindən etibarən Ukrayna ərazisindən keçən “Drujba” kəmərinin cənub qolunda təhlükəsizlik və texniki risklər səbəbindən neft axını dayandırılıb. Ukrayna tərəfi qərarı infrastruktur təhlükəsizliyi ilə izah etsə də, Mərkəzi Avropa ölkələri bunu siyasi qərar kimi qiymətləndirib.
1964-cü ildə Sovet İttifaqı tərəfindən istifadəyə verilmiş “Drujba” kəməri tarixdə ən uzun neft kəmərlərindən biri sayılır. Ümumi uzunluğu 4 min kilometrdən artıq olan bu sistem Rusiya neftini Belarus, Ukrayna, Polşa, Almaniya, Slovakiya, Macarıstan və Çexiyaya çatdırır. Xüsusilə cənub marşrutu Slovakiya və Macarıstan üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Enerji analitiklərinin hesablamalarına görə, Slovakiya müəyyən dövrlərdə neft tələbatının 60-65 faizini, Macarıstan isə təxminən 40 faizini məhz bu xətt vasitəsilə təmin edib.
Neft tədarükünün dayanması dərhal siyasi böhrana səbəb oldu. Slovakiyanın Baş naziri Robert Fitso rəsmi açıqlamasında Ukraynanı tranzit öhdəliklərini pozmaqda ittiham edərək enerji təhlükəsizliyinin siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməsinin Avropa prinsiplərinə zidd olduğunu bildirdi. Fitso açıq şəkildə bəyan etdi ki, Slovakiya enerji təhlükəsizliyinə zərər vurulacağı təqdirdə cavab addımlarını nəzərdən keçirə bilər. O, Brüsseli vəziyyətə müdaxilə etməyə çağırdı.
Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban isə daha sərt mövqe sərgilədi. Orban bildirdi ki, Avropa İttifaqının sanksiya siyasəti nəticəsində enerji bazarında yaranan risklərin yükü əsasən Mərkəzi Avropa ölkələrinin üzərinə düşür. Budapeşt məsələni Avropa Şurasının gündəliyinə çıxarmağı tələb etdi.
Qarşılıqlı asılılıq: enerji diplomatiyasının paradoksu
Maraqlı məqamlardan biri Slovakiyanın Ukraynanın enerji sistemində mühüm rol oynamasıdır. Statistik məlumatlara görə, Slovakiya Ukraynanın elektrik enerjisi idxalının təxminən 21 faizini təmin edir. Bu isə tərəflər arasında qarşılıqlı enerji asılılığının mövcud olduğunu göstərir. Ekspertlərin fikrincə, bu vəziyyət klassik geosiyasi paradoks yaradır: tərəflər bir-birindən asılı olduqları halda, eyni zamanda, siyasi təzyiq alətlərindən istifadə edirlər. Enerji böhranının əsas səbəbləri 2022-ci ilin fevralında başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsinə gedib çıxır. Müharibədən sonra Avropa İttifaqı Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq üçün geniş sanksiyalar tətbiq etdi və alternativ mənbələrə keçid strategiyasını elan etdi. Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen həmin dövrdəki çıxışlarında Rusiyanın enerji resurslarından siyasi silah kimi istifadə etdiyini bildirmişdi. Lakin son hadisələr göstərdi ki, enerji infrastrukturu artıq bütün tərəflər üçün siyasi təsir vasitəsinə çevrilib.
Brüsselin çətin balans siyasəti
Avropa Komissiyası hazırda mürəkkəb seçim qarşısındadır. Bir tərəfdən Ukraynanın təhlükəsizlik maraqları və müharibə şəraiti nəzərə alınmalıdır, digər tərəfdən isə Aİ üzvü olan dövlətlərin enerji ehtiyacları təmin edilməlidir. Brüssel vasitəçilik təşəbbüsü ilə çıxış etsə də, kompromis tapmaq getdikcə çətinləşir. Çünki enerji artıq iqtisadi yox, strateji təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. Soyuq müharibə dövründə “Drujba” kəməri ideoloji rəqiblər arasında iqtisadi əməkdaşlığın nadir nümunələrindən sayılırdı. Hətta 1970-80-ci illərdə Qərbi Avropa dövlətləri sovet neftindən istifadə etməklə enerji sabitliyini qoruyurdu. Bu gün isə eyni kəmər siyasi qarşıdurmanın mərkəzində dayanır. Enerji marşrutları artıq dövlətlərin strateji təsir mexanizminə çevrilib.
Yeni reallıq: enerji XXI əsrin əsas silahıdır
Müasir müharibələr yalnız tanklar və raketlərlə aparılmır. Boru kəmərləri, elektrik xətləri və logistika marşrutları geosiyasi təsirin əsas vasitələrindən birinə çevrilib. “Drujba” ətrafında yaranmış böhran Avropaya mühüm dərs verir: enerji təhlükəsizliyi artıq bazar məsələsi deyil, milli təhlükəsizlik məsələsidir. Bu gün Avropa qarşısında duran əsas sual dəyişilməz qalır: qitə enerji siyasətini iqtisadi prinsiplərlə idarə edəcək, yoxsa geosiyasi qarşıdurmaların diktə etdiyi yeni qaydalara uyğunlaşacaq? Mövcud vəziyyət göstərir ki, XXI əsrdə enerji artıq diplomatiyanın deyil, siyasətin ən sərt alətlərindən birinə çevrilməkdədir.
Enerji böhranının dərinləşməsi fonunda Avropada artıq təkcə mövcud tədarükün bərpası yox, gələcək enerji modelinin necə qurulacağı məsələsi müzakirə olunur. Fevral ayının əvvəlində Brüsseldə keçirilən Aİ enerji nazirlərinin qeyri-rəsmi toplantısında bir sıra ölkələr açıq etiraf etdilər ki, Rusiya enerji resurslarından sürətli imtina strategiyası planlaşdırıldığından daha mürəkkəb nəticələr doğurub. Xüsusilə Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələri infrastruktur baxımından alternativ marşrutlara tam hazır deyil. Avropa Komissiyasının energetika üzrə komissarı Kadri Simson çıxışında bildirdi ki, Aİ son üç ildə mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalını rekord səviyyədə artırsa da, neft logistikasında köhnə boru kəmərlərinin rolunu qısa müddətdə əvəz etmək mümkün deyil. Onun sözlərinə görə, 2021-ci ildə Avropa İttifaqının neft idxalının təxminən üçdə biri Rusiya mənbələrindən gəlirdisə, 2025-ci ilin sonuna bu göstərici əhəmiyyətli dərəcədə azalsa da, bəzi ölkələr üçün alternativlər hələ də məhduddur.
Bu vəziyyət Macarıstan və Slovakiyanın mövqeyini daha da sərtləşdirib. Viktor Orban hökuməti artıq Adriatik dənizi üzərindən Xorvatiyanın “Omişal” limanı vasitəsilə neft idxalının artırılması variantını müzakirə edir, lakin logistika xərclərinin 20-30 faiz daha yüksək olması iqtisadi təzyiq yaradır. Slovakiya isə ölkənin əsas neft emalı zavodu olan “Slovnaft” müəssisəsinin texniki baxımdan əsasən “Drujba” marşrutuna uyğunlaşdırıldığını bildirir və sürətli transformasiyanın milyardlarla avro investisiya tələb etdiyini açıqlayır. Digər tərəfdən, Ukrayna rəhbərliyi enerji tranziti məsələsini təhlükəsizlik kontekstində qiymətləndirir. Kiyev hesab edir ki, müharibə şəraitində strateji infrastrukturun qorunması prioritetdir. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski son çıxışlarından birində vurğulayıb ki, ölkə ərazisindən keçən enerji marşrutları artıq yalnız iqtisadi deyil, hərbi risk obyektidir və onların təhlükəsizliyi birbaşa milli müdafiə məsələsinə çevrilib.
Enerji böhranı Avropa daxilində siyasi parçalanmanı da gücləndirir. Almaniya və Fransa alternativ enerji mənbələrinə keçidi sürətləndirməyi dəstəklədiyi halda Mərkəzi Avropa dövlətləri keçid prosesinin daha mərhələli aparılmasını tələb edir. Almaniyanın iqtisadiyyat və iqlim naziri Robert Habek bildirib ki, bərpa olunan enerji layihələri sürətlə genişlənsə də, sənaye iqtisadiyyatı hələ uzun müddət sabit neft və qaz tədarükünə ehtiyac duyacaq. Eyni zamanda, enerji bazarlarında qiymət dalğalanması yenidən müşahidə olunmağa başlayıb. Yanvar hadisələrindən sonra Avropa birjalarında Brent markalı neftin qiyməti qısa müddətdə 5-7 faiz artdı. Analitiklər bunu fiziki çatışmazlıqdan daha çox bazarın psixoloji reaksiyası kimi qiymətləndirirlər, çünki enerji bazarları artıq hərbi və siyasi xəbərlərə birbaşa həssasdır. Maraqlıdır ki, ABŞ və Yaxın Şərq ölkələri yaranmış vəziyyətdən iqtisadi fayda götürə bilər. ABŞ-dan Avropaya LNG tədarükü 2023-2025-ci illərdə rekord səviyyəyə çatmışdı, artıq Vaşinqton Avropa bazarında əsas enerji tərəfdaşlarından birinə çevrilib. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ də Avropaya əlavə neft satışını artırmaq imkanlarını nəzərdən keçirir.
Beləliklə, “Drujba” ətrafında yaranmış böhran yalnız 1 boru kəmərinin fəaliyyəti ilə bağlı texniki problem deyil. Bu hadisə Avropanın enerji keçidinin nə qədər mürəkkəb və siyasi baxımdan həssas olduğunu üzə çıxardı. Qitə indi tarixi seçim qarşısındadır: ya enerji sistemini köklü şəkildə yenidən qurmaq, ya da uzun illər formalaşmış infrastrukturdan asılılığın yaratdığı risklərlə yaşamaq. Aydın görünür ki, XXI əsrin geosiyasətində enerji artıq iqtisadi resursdan çox, strateji güc amilidir və “Drujba” böhranı bu reallığın yalnız başlanğıcı ola bilər.
Kəramət QƏNBƏROV,
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert
