1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verən hadisələr Azərbaycanın müasir tarixində ən faciəli səhifələrdən biri kimi yadda qalmışdır. Həmin gecə Ermənistan Silahlı Qüvvələri, Rusiyanın 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etmiş, nəticədə şəhər işğal olunaraq tamamilə dağıdılmışdır. Bu hücum təkcə hərbi əməliyyat deyil, eyni zamanda mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı zorakılıq aktı kimi tarixə düşmüşdür.
Xocalı soyqırımı zamanı şəhərin yerli əhalisi-Azərbaycan türkləri-kütləvi qırğın, zorakılıq və məcburi köçkünlük faciəsi ilə üzləşmişdir. Hücum mütəşəkkil və planlı bir şəkildə həyata keçirilmiş, dinc sakinlər şəhəri tərk etməyə məcbur edilmişdir. Deportasiya olunan əhalinin böyük bir hissəsi Xankəndi şəhərində saxlanılmış, bu isə həmin dövrdə fəaliyyət göstərən qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası hakimiyyətinin prosesə birbaşa nəzarət etdiyini göstərmişdir.
Faciə zamanı uşaqlar, qadınlar və qocalar da daxil olmaqla yüzlərlə mülki şəxs girov götürülmüş, onların saxlanma şəraiti son dərəcə ağır və qeyri-insani olmuşdur. Girovlara qarşı fiziki və psixoloji zorakılıq halları qeydə alınmış, insanların əsas hüquq və azadlıqları kobud şəkildə pozulmuşdur. Eyni zamanda, şəhər sakinləri qanunsuz olaraq mülkiyyətlərindən məhrum edilmiş, onların evləri və əmlakları sonradan başqa şəxslər tərəfindən zəbt və mənimsənilmişdir. Bu addımlar əmlakın sistemli şəkildə ələ keçirilməsi və demoqrafik vəziyyətin dəyişdirilməsi siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
İşğal nəticəsində Xocalı şəhəri faktiki olaraq xarabalığa çevrilmiş, yaşayış infrastrukturu, sosial obyektlər və mülki tikililər dağıdılmışdır. Bir vaxtlar həyatın qaynadığı, ailələrin yaşadığı, uşaqların məktəbə getdiyi şəhər qısa müddət ərzində viran qalmışdır. Bu dağıntılar təkcə maddi itkilərlə ölçülmür; burada ən böyük itki insan həyatları, ailələrin parçalanması və bütöv bir icmanın doğma yurdundan didərgin salınmasıdır.
Xocalı faciəsi beynəlxalq humanitar hüququn fundamental prinsiplərinin kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir və münaqişələr zamanı mülki əhalinin qorunmasının nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını bir daha göstərir. Bu hadisə Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış, ədalət və tarixi həqiqətlərin tanınması istiqamətində davamlı səylərin əsasını təşkil etmişdir.
İşğal nəticəsində Xocalının xarabalığa çevrilməsi yalnız bir şəhərin fiziki dağıntısı deyil, həm də humanitar fəlakətin, hüquq pozuntularının və insanlıq dramının simvoludur. Bu faciənin xatırlanması və obyektiv qiymətləndirilməsi gələcəkdə oxşar hadisələrin təkrarlanmaması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Rəvanə Kərimova,
Nəsimi Rayon Gənci.

• Şəhər
• Xocalı
• Işğal
• Xarabalıq