Vaşinqton və Tehran arasında paralel şəkildə həm ritorikanın sərtləşməsi, həm də diplomatik kanalların açıq saxlanılması Yaxın Şərq siyasətində klassik ikili strategiyanın yenidən aktivləşdiyini göstərir.
ABŞ tərəfindən uranın zənginləşdirilməsinin tam dayandırılması “qırmızı xətt” kimi elan edilir, eyni zamanda Cenevrədə mümkün təmas ehtimalı gündəmdə saxlanılır. İran isə öz növbəsində maksimal qarşıdurma xəttindən deyil, mərhələli və nəzarət mexanizmləri ilə zəngin kompromis modelindən danışır. Bu vəziyyət açıq qarşıdurma ilə tam razılaşma arasında uzanan geniş boz zonanı formalaşdırır.
Cenevrənin danışıqlar məkanı kimi yenidən önə çıxması təsadüfi deyil. Bu şəhər uzun illərdir İranla Qərb arasında ən həssas nüvə müzakirələrinin keçirildiyi platforma olub və siyasi psixologiya baxımından neytral sahə effekti yaradır. İranın xarici işlər naziri Abbas Araqçının mümkün görüş barədə siqnal verməsi əslində diplomatik qapının bağlanmadığını göstərmək üçündür. Bu, daha çox qarşı tərəfin hərbi təzyiq ritorikasını balanslaşdırmaq üçün verilmiş mesaj təsiri bağışlayır. Yəni Tehran açıq şəkildə demək istəyir ki, masa qalır, amma şərtlər qarşılıqlı olmalıdır.
ABŞ-nin xüsusi nümayəndəsinin zənginləşdirməyə sıfır tolerantlıq mövqeyi isə danışıqların çərçivəsini daraldır. Vaşinqtonun əsas məqsədi İranın texniki olaraq qısa müddətdə yüksək zənginləşdirmə səviyyəsinə keçmək imkanını aradan qaldırmaqdır. ABŞ tərəfi hesab edir ki, texnoloji potensial saxlanıldığı müddətdə siyasi vədlər kifayət etmir. İran isə bu tələbi suverenlik məsələsi kimi görür və dinc məqsədli zənginləşdirmə hüququnun tanınmasını prinsipial xətt sayır. Burada problem yalnız faiz göstəricilərində deyil, hüquqi status və gələcək strateji balans məsələsindədir.
İranın təklif etdiyi paket diqqətlə analiz edildikdə onun yalnız nüvə məsələsi ilə məhdudlaşmadığı görünür. Zənginləşdirməni ilkin mərhələdə sıfıra, sonra isə 1.5 faiz həddinə endirmək təklifi faktiki olaraq gərginliyi azaltmaq jestidir. AEBA nəzarətinin genişləndirilməsi və regional konsorsium ideyası isə məsələni ikitərəfli mübahisədən çıxarıb çoxtərəfli çərçivəyə keçirmək cəhdidir. Bu modeldə İran danışıqları ABŞ ilə güc duelindən regional təhlükəsizlik mexanizminə transformasiya etmək istəyir. Bu həm legitimlik qazandırır, həm də məsuliyyəti paylaşdırır.
Bununla yanaşı, İranın enerji və nadir metallar sektorunda ABŞ şirkətlərinə açıq mesaj verməsi sırf iqtisadi addım deyil. Bu, siyasi razılaşmanın iqtisadi dividendlərlə möhkəmləndirilməsi strategiyasıdır. Tehran anlayır ki, uzunmüddətli sabitlik yalnız təhlükəsizlik razılaşması ilə yox, iqtisadi maraqların bir-birinə bağlanması ilə mümkündür. ABŞ şirkətləri İran enerji sektorunda pay əldə edərsə, bu, Vaşinqton üçün əlavə sabitləşdirici faktor yarada bilər. Bu, klassik “qarşılıqlı asılılıq” modelinin tətbiqi cəhdidir.
Ən həssas məqam ballistik raket məsələsidir. İran nüvə silahı əldə etməyəcəyinə yazılı öhdəlik götürməyə hazır olduğunu bildirir, lakin raket proqramından geri çəkilmir. ABŞ isə regional təhlükəsizlik baxımından məhz bu komponenti risk hesab edir. Bu nöqtədə kompromis ən çətin görünən sahədir. Çünki burada söhbət texniki parametrlərdən deyil, çəkindiricilik doktrinasından gedir. İran üçün raket proqramı rejimin təhlükəsizlik zəmanətidir, ABŞ üçün isə potensial regional təhdiddir.
Beləliklə, hazırkı mənzərə tam qarşıdurma ilə tam anlaşma arasında mürəkkəb danışıqlar oyununa bənzəyir. Vaşinqton təzyiqi maksimum saxlayaraq güzəştləri böyütmək istəyir. Tehran isə məhdud güzəştlərlə strateji hüquqlarını qorumağa çalışır. Cenevrədə baş tuta biləcək görüş böyük razılaşma ilə nəticələnməyə bilər, amma o, eskalasiyanın idarə olunması üçün vacib ventil rolunu oynaya bilər.
Əsas sual bundan ibarətdir ki, tərəflər bu prosesi taktiki manevr kimi davam etdirəcəklər, yoxsa mərhələli razılaşma modelinə keçəcəklər. Əgər ilkin mərhələdə zənginləşdirmə səviyyəsinin azaldılması və geniş monitorinq mexanizmləri razılaşdırılarsa, bu, daha geniş paket üçün zəmin yarada bilər. Əks halda, qarşılıqlı sərt bəyanatlar və regional hərbi hazırlıqlar diplomatik pəncərəni yenidən daralda bilər. Hazırkı mərhələdə isə ən real ssenari nə müharibədir, nə də dərhal saziş, daha çox nəzarətli gərginlik və paralel danışıqlar xəttidir.
Züriyə Qarayeva
