Bəzən tarix güllə səsi ilə yox, şaxtanın səssizliyi ilə yazılır. Bəzən əsgər ölümləri döyüş meydanında deyil, gecənin qaranlığında, qarın və küləyin içində baş verir...
1994-cü ilin fevralında Murovdağ məhz belə bir tarixə çevrildi. Bu, yalnız hərbi məğlubiyyət deyil, insan iradəsinin, dözümün və taleyin sərhədlərinin sındığı bir faciə idi.
Faciənin miqyası: 1500-dən çox itki
14 fevral 1994-cü ildə Murovdağ ətrafında rus–erməni işğalçı qüvvələri ilə gedən ağır döyüşlərdə Azərbaycan Milli Ordusunun 1501 hərbçisi şəhid oldu. Şəhidlərin bir neçə yüzü birbaşa döyüşdə deyil, mühasirədə qalan bölmələrin şaxtalı gecədə donaraq həlak olması nəticəsində həyatını itirdi.
Bu faciənin ən ağrılı tərəfi isə odur ki, ölümü gətirən təkcə mərmi yox, təbiətin amansızlığı idi.
Beynəlxalq missiyanın canlı şahidliyi
Hadisələrin şahidi olan mənbəyə görə, həmin dövrdə müəllif Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi (ICRC) adından bölgədə tərcüməçi kimi çalışırdı. Təşkilatın vəzifəsi yaralıların və həlak olanların döyüş zonasından çıxarılması, həmçinin hərbi əsirlərin dəyişdirilməsi idi.
“Təəssüf ki, bu hadisələrin canlı şahidi oldum…”
Bu cümlə Murovdağın soyuğu qədər ağırdır.
Əmr: Kəlbəcərin tərk edilməsi
14 fevral 1994-cü ildə Cəmilli kəndindəki briqada komandanlığında zabitlərə Kəlbəcər bölgəsinin tərk edilməsi əmri verildi. Cəmilli uğrunda döyüşlərdə Feyruz Alışov əsir götürüldü.
Ömər aşırımının Ermənistan qüvvələrinin nəzarətində olması səbəbindən Azərbaycan qoşunları Susuzluq–Təkəqaya–Ağdağ istiqamətində dar və təhlükəli dağ yolu ilə geri çəkilməyə məcbur oldu. Bütün ağır texnika geridə qaldı.
Qar, uçqun və don: geri çəkilmənin cəhənnəmi
Qışın ən sərt çağında, dağlıq ərazidə həyata keçirilən bu geri çəkilmə zamanı yüzlərlə əsgər donaraq öldü, onlarla hərbçi uçqun altında qaldı, bir çoxu itkin düşdü.
Bəzi əsgərlər isinmək üçün pencəklərini yandırır, donvurmadan ölənlərin cəsədləri isə götürülə bilmirdi.
Döyüşçü xatirəsi: Oturmaq ölmək demək idi
Hadisələrin iştirakçısı polkovnik-leytenant İntiqam Mirzəyev geri çəkilməni belə təsvir edir:
“Yerdə oturub dayana bilməzdiniz. Oturmaq ölmək demək idi. Əsgərlərə daim hərəkətdə qalmaq əmri verilmişdi. Bəzi əsgərlar soyuqdan dəli olmuşdu… Komandirimiz yorğunluqdan oturdu və dedi: ‘Mən qaldım, sən get’.” (Vəliməmmədov, 2019:159)
Bu sözlər döyüşdən çox, insanın son həddini təsvir edir.
Gənc əsgərlərin yaddaşında Murov
701 saylı hərbi hissənin tağım komandirinin müavini, o vaxt cəmi 19 yaşında olan baş çavuş Vaqif Abbasov xatırlayır:
“12 fevralda güclü qar başladı. 18–20 fevralda iki briqadamız mühasirəyə alındı. Qar yağışı onlara çatmağımıza imkan vermədi. Bir çox əsgər uçqun altında qaldı.”
Rəqəmlər və ziddiyyətli itki məlumatları
Rəsmi itki siyahısı bu günə qədər tam açıqlanmayıb. Son yenilənmiş məlumatlara görə ümumi itki: 1592 nəfər, donvurmadan ölənlər: 1337 nəfər, itkin düşənlər: 111 nəfər.
Araşdırmaçı Tomas de Vaal isə Ömər dağı döyüşlərində Azərbaycan ordusunun 4000-ə yaxın itki verdiyini qeyd edir (De Waal, 2008).
Tarixi müqayisə və mənəvi nəticə
Bu faciə mahiyyətinə görə Sarıqamış faciəsi ilə müqayisə oluna bilər: döyüşdən çox, soyuğun qırdığı ordular, silahdan çox, təbiətin qalib gəldiyi anlar.
Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin. Ruhları şad olsun.
Murovdağda donan təkcə əsgərlər deyildi orada bir dövrün vicdanı da şaxtaya düşdü.
Bu gün onların da ruhu şaddır. Çünki uğrunda donduqları Qarabağ artıq azaddır.
Amir Aqiloğlu (Yenicag.az)
Poliqon.info
