ain.az, Kulis.az portalına istinadən məlumat yayır.
Bu gün fransız filosof Rene Dekartın anım günüdür.
Kulis.az İbrahim Azizin "Fəlsəfə gündəliyi (Rene Descartes)" yazısını təqdim edir.Müasir fəlsəfənin atası hesab edilən, “Düşünürəm, deməli, varam” aforizmi ilə bəşəriyyətin düşüncə sistemini kökündən dəyişən Rene Dekartın ölümü, həyatı və mirası, əslində, dərsliklərdə öyrədilən quru bioqrafiyadan çox uzaq, intriqalar, qaranlıq sirlər və bu gün belə heyrət doğuracaq detallarla doludur.
Hadisələrin mərkəzində dayanan İsveç kraliçası Kristina, fəlsəfəyə maraq göstərən, lakin şıltaq və tələbkar bir hökmdar idi; o, Dekartı səhər saat 5-də, dondurucu soyuqda saray kitabxanasında ona dərs keçməyə məcbur edirdi. İmmuniteti onsuz da zəif olan, ömrü boyu günorta saatlarına qədər yataqda qalmağı vərdiş etmiş bir mütəfəkkir üçün bu rejim ölüm hökmü kimi idi.
Lakin əsl qalmaqal Dekartın simptomlarının sadə bir soyuqdəyməyə deyil, kəskin arsen zəhərlənməsinə bənzəməsi ilə bağlıdır. Versiyalara görə, Dekartın “cisim” və “ruh” anlayışlarını kəskin ayırması, xristianlıqdakı “transsubstansiya” (çörək və şərabın İsanın ətinə və qanına çevrilməsi) ehkamına zidd olduğu üçün, Stokholmdakı fanatik katolik keşiş Jak Vioqe tərəfindən “imanı qorumaq” adına zəhərlənmişdi. Filosofun son günlərində qan qusması və dəhşətli mədə ağrıları çəkməsi bu sui-qəsd nəzəriyyəsini gücləndirən faktlardan sadəcə biridir.
Dekartın həyatı da ən az ölümü qədər müəmmalı və qeyri-adi hadisələrlə zəngin idi. Onun fəlsəfi kəşflərinin mənbəyi, adətən güman edildiyi kimi, sakit bir iş otağında aparılan məntiqi mühakimələr deyil, Bavariyada hərbi xidmətdə olarkən yaşadığı mistik, bəlkə də halüsinasiya xarakterli təcrübələr idi.
1619-cu ilin 10 noyabr gecəsi Dekart, soyuqdan qorunmaq üçün özünü “poele” adlanan nəhəng bir sobanın çox yaxınına həbs etmişdi. Həddindən artıq istilik və oksigen çatışmazlığı, bəlkə də əsəb gərginliyi nəticəsində o, ard-arda üç qəribə yuxu gördü. Bu yuxularda ildırımlar, qorxunc küləklər və sirli kitablar var idi. Dekart oyananda tamamilə əmin idi ki, bu yuxular ona “təbiətin möcüzəli elmini” açmaq üçün ilahi bir işarədir.
Lakin bu “möcüzəli elm” heç də dərhal bir həqiqət sarayı kimi ucalmadı; əksinə, Dekart işə bu sarayın təməlini qazmaqla, hər şeyi söküb dağıtmaqla başladı. O, insan zəkasını və inanclarını bir səbət dolusu almaya bənzədirdi. Əgər səbətin içində bir ədəd çürük alma (yanlış inanc) varsa, o, zamanla digər sağlam almaları da çürüdəcəkdi. Buna görə də ən yaxşı yol sadəcə çürük olanları seçib çıxarmaq deyil, səbəti – yəni zehni – tamamilə boşaltmaq və hər bir almanı geri qaytararkən onun tamamilə sağlam olduğundan əmin olmaq idi. Bu radikal təmizləmə prosesi “Metodik Şübhə” adlanırdı.
İlk zərbəni hisslərinə vurdu; o anladı ki, hisslər bizi tez-tez aldadır – necə ki, suyun içindəki düz çubuq gözə sınıq kimi görünür və ya uzaqdakı dördbucaqlı qüllə dairəvi təsir bağışlayır. Əgər hisslər bir dəfə aldadıbsa, onlara heç vaxt tam güvənmək olmazdı.
Daha sonra o, şübhəni daha qorxunc bir səviyyəyə, “Yuxu Arqumenti”nə daşıdı. O, ocağın kənarında oturduğunu düşünürdü, amma bəlkə də əslində yatağında yatırdı və bütün bunlar bir yuxu idi? Reallıqla yuxunu ayırmaq üçün əlində mütləq bir sübut yox idi.
Lakin Dekartın paranoyası bununla da bitmədi, o, səhnəyə “Bədniyyətli Cin” fiqurunu gətirdi. Fərz etdi ki, kainatda hər şeyi idarə edən, məqsədi yalnız onu aldatmaq olan qüdrətli və hiyləgər bir varlıq var. Bu cin onu riyaziyyatın ən sadə həqiqətləri (məsələn, 2+2=4) və ya ətrafındakı fiziki dünyanın reallığı barədə aldada bilərdi.
Bütün kainat bu cinin yaratdığı bir illüziya idisə, geriyə nə qalırdı? Məhz bu uçurumun kənarında Dekart xilas yolunu tapdı: Aldadılmaq üçün o, mövcud olmalı idi. Hətta o, hər şeydən şübhə etsə belə, şübhə etməkdən, yəni düşünməkdən şübhə edə bilməzdi. Əgər düşünürsə, deməli, düşünən bir “mən” var idi. Buradan onun məşhur “Cogito, ergo sum” (Düşünürəm, deməli varam) nəticəsi yarandı.
Lakin bu “mən”in təbiəti nə idi? Dekart bunu izah etmək üçün məşhur “Mum Nümunəsi”nə müraciət etdi. O, əlinə bir bal mumu parçası aldı; mumun müəyyən bir dadı, qoxusu, rəngi və bərkliyi var idi, barmağı ilə vurduqda səs çıxarırdı. Lakin mumu oda yaxınlaşdırdıqda hər şey dəyişdi: forma itdi, istiləşdi, qoxu yox oldu və artıq səs çıxarmırdı. Bütün hissi xüsusiyyətləri dəyişsə də, biz hələ də onun eyni mum olduğunu bilirik. Deməli, biz cisimləri etibarsız hisslərimizlə (görmə, toxunma) deyil, zəkamızla qavrayırıq.
Eyni məntiqi o, pəncərədən görünən adamlar nümunəsi ilə də möhkəmləndirdi: Küçəyə baxanda şapka və palto geyinmiş fiqurlar görürük və deyirik ki, “adamları görürəm”. Lakin əslində biz sadəcə paltarları görürük. Onların altında robotların olmadığını haradan bilirik? Biz sadəcə onların insan olduğuna zehni hökm veririk.
Bu təməl üzərində Dekart dünyanı yenidən “inşa etdi”. O, özünün sonlu bir varlıq olduğunu, lakin ağlında sonsuz və mükəmməl bir varlıq (Tanrı) fikrinin olduğunu kəşf etdi. Bu fikir ona Tanrı tərəfindən yerləşdirilməli idi. Tanrı mükəmməl olduğu üçün aldadıcı ola bilməzdi (çünki aldatmaq qüsurdur), buna görə də xarici dünya “Bədniyyətli Cin”in illüziyası deyildi.
Bu məntiq silsiləsi Dekartı dünyanı iki fərqli substansiyaya (cövhərə) ayırmağa gətirib çıxardı: Res Cogitans (Düşünən şey – Zehin/Ruh, hansı ki, qeyri-maddidir və bölünməzdir) və Res Extensa (Yer tutan şey – Bədən/Maddə, hansı ki, mexanikidir). Məhz bu “Kartezian Dualizmi”, “düşünən ruh” ilə “yer tutan cisim” arasında qoyduğu kəskin fərq, onu tarixin ən qəddar təcrübələrinə apardı.
Dekart “bête-machine” (heyvan-maşın) nəzəriyyəsini irəli sürdü və iddia etdi ki, heyvanlar yalnız Res Extensadan ibarətdir, onların Res Cogitansı, yəni ruhu yoxdur; onlar sadəcə mürəkkəb saat mexanizmləridir. Dekarta görə, bir iti vurduğunuzda çıxardığı səs, bir musiqi alətinin klavişinə basdığınızda çıxan səsdən fərqli deyildi; bu, ağrı fəryadı deyil, sadəcə mexaniki reaksiya idi.
Onun və ardıcıllarının laboratoriyalarda itləri diri-diri taxtaya mıxlayıb viviseksiya (canlı yarma) etmələri, heyvanların ürək döyüntülərini izləmək üçün sinələrini açmaları və bu zaman onların zingiltisinə məhəl qoymamaları tarix kitablarının ən qanlı səhifələrindən biridir.
Filosofun şəxsi həyatındakı ən qaranlıq və hüznlü hekayə isə qızı Fransina və onunla bağlı yaranan “robot qız” əfsanəsidir. Dekart heç vaxt evlənməsə də, xidmətçisi Helena Jans ilə münasibətindən Fransina adlı bir qızı olmuşdu. Lakin qızcığaz cəmi 5 yaşında skarlatina xəstəliyindən vəfat etdi. Bu itki soyuq məntiqli filosofu dərindən sarsıtmışdı.
İllər sonra yayılan bir əfsanəyə görə, Dekart qızının ölümündən sonra onun canlı ölçülərdə, hərəkət edə bilən mexaniki bir maketini – avtomat-kuklasını düzəltmişdi. Deyilənlərə görə, o, səyahətləri zamanı bu kuklanı xüsusi bir sandıqda özü ilə gəzdirir, onunla danışır, sanki qızı hələ də sağmış kimi davranırdı.
Əfsanənin kulminasiya nöqtəsi isə Dekartın dəniz səyahəti zamanı baş verir; maraqlı bir gəmi kapitanı sandıqda qəribə səslər eşitdiyini zənn edib onu açır, qarşısında hərəkət edən süni uşağı görüncə dəhşətə gəlir və bunu “şeytan əməli” hesab edərək kuklanı dənizə atır. Bu hadisənin real olub-olmaması mübahisəli olsa da, Dekartın mexanikaya olan vəsvəsəsi, pəncərədən baxarkən adamları robotlardan ayırmağa çalışması və itirilmiş qızına olan sevgisi bu qorxunc əfsanənin yaranmasına zəmin yaratmışdı.
Dekartın ölümündən sonrakı macəraları isə sağlığındakılardan heç də geri qalmır. Onun cənazəsi 16 il İsveçdə qaldıqdan sonra Fransaya gətirilməsinə qərar verildi. Lakin tabut açıldığında məlum oldu ki, cəsəd çürüsə də sümüklər yerindədir, amma bir şey çatışmır: sağ əlin şəhadət barmağı.
İddialara görə, Fransa səfiri bu barmağı “filosofun yazı yazan barmağı” olduğu üçün özünə xatirə kimi götürmüşdü. Əsl biabırçılıq isə bu deyildi. Sümüklər Parisə çatdıqda və yenidən dəfn edildikdə, kəllə sümüyünün əslində Dekarta aid olmadığı, əsl kəllənin İsveçdə oğurlandığı üzə çıxdı.
Filosofun beyni bir vaxtlar dünyanı dəyişmişdi, indi isə onun kəlləsi kolleksiyaçıların rəflərində qorxunc bir suvenirə çevrilmişdi. Dekartın kəlləsi təxminən 150 il ərzində əldən-ələ gəzdi, üzərinə müxtəlif sahiblərinin adları həkk olundu, hətta bir dövr spirtli içki qədəhi kimi istifadə edildiyi barədə şayiələr yayıldı.
Yalnız XIX əsrdə bu kəllə tapılaraq Parisdəki İnsan Muzeyinə təhvil verildi. Bu gün filosofun bədəni Sen-Jermen-de-Pre kilsəsində, kəlləsi isə muzey rəfində, bir-birindən ayrı şəkildə “yaşayır”.
Nəhayət, Dekartın dindarlığı da böyük bir sual altındadır. O, inkvizisiya tərəfindən mühakimə olunan Qalileyin aqibətini gördükdən sonra, yazdığı “Dünya” (Le Monde) əsərini yandırmaq qərarına gəlmişdi.
Həyatı boyu “Larvatus prodeo” (Maska taxaraq irəliləyirəm) şüarını rəhbər tutan filosof, Allahın varlığını yuxarıda qeyd olunan məntiqi ardıcıllıqla sübut etməyə çalışsa da, bir çox tənqidçilər onun Tanrını sadəcə fəlsəfi sistemini kilsənin qəzəbindən qorumaq və “Bədniyyətli Cin” qorxusundan xilas olmaq üçün bir vasitə kimi istifadə etdiyini düşünürdülər.
Paskalın dediyi kimi, “Dekart bütün fəlsəfəsində Allahsız keçinmək istəyərdi, amma dünyanı hərəkətə gətirmək üçün Allaha kiçik bir müdaxilə etdirmək məcburiyyətində qaldı”. Bu ikiüzlülük, qorxu və ehtiyatlılıq, cəsarətli mütəfəkkirin portretindəki ən ziddiyyətli cizgilərdən biridir.
Bütün bu faktlar – zəhərlənmə şübhələri, soba içindəki yuxular, dünyanı söküb yenidən yığan radikal şübhə metodları, diri heyvanların kəsilməsi, robot qız əfsanəsi və oğurlanmış kəllə sümüyü – Rene Dekartın sadəcə bir filosof deyil, həm də tragik, qaranlıq və qalmaqallı bir tarixi fiqur olduğunu sübut edir.
"Alim Qasımova muğam oxuyanda düzgün oturmağı qəsdən öyrətmədim" - Ağakərim Nafizlə müsahibə
Həddindən artıq çalışan və dəyəri bilinməyən insanların simvolu: “Ağlayan at”
Elza İbrahimovanın mahnılarından ibarət konsert təşkil olunacaq
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
