Bugünkü dünyada insan hüquqları, təhsil və gender bərabərliyi sahəsində mühüm addımlar atılsa da, erkən nikahlar hələ də bir çox cəmiyyətlər üçün aktual problem olaraq qalır. Xüsusilə yeniyetmə yaşlarında bağlanan nikahlar uşaqların fiziki, psixoloji və sosial inkişafına ciddi təsir göstərir. Erkən nikah problemi təkcə fərdi ailə qərarı deyil, daha geniş sosial, iqtisadi və mədəni faktorların nəticəsidir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Erkən nikah nə üçün hələ də davam edir?
Mütəxəssislərin fikrincə, erkən nikahların davam etməsinin əsas səbəbi bu problemin yalnız hüquqi deyil, eyni zamanda dərin sosial köklərə malik olmasıdır. Qanunvericilikdə müəyyən məhdudiyyətlər mövcud olsa da, real həyatda ailə və icma təzyiqləri bu qaydaların pozulmasına yol açır.
Bir çox hallarda erkən nikah “təhlükəsizlik”, “ailə namusu” və ya “sosial sabitlik” adı altında əsaslandırılır. Bu yanaşma isə uşağın fərdi inkişafını və hüquqlarını ikinci plana keçirir.
Sosial faktorlar: ənənə və ictimai təzyiq
Erkən nikahların davam etməsində sosial mühitin rolu həlledicidir. Bəzi icmalarda qız uşağının müəyyən yaşdan sonra subay qalması mənfi qarşılanır və ailələr cəmiyyətin qınağından çəkinərək erkən nikaha üstünlük verirlər.
Valideynlər çox zaman bu qərarı uşağın gələcəyini “təhlükəsizliyə almaq” kimi təqdim etsələr də, əslində bu, sosial stereotiplərin və köhnəlmiş gender rollarının nəticəsidir. Qızların əsas rolunun ailə qurmaq olduğu düşüncəsi erkən nikahları normallaşdırır.
İqtisadi faktorlar: yoxsulluq və çıxışsızlıq
İqtisadi çətinliklər erkən nikahların əsas hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Aztəminatlı ailələr üçün erkən nikah bəzən maddi yükdən qurtulma yolu kimi qəbul edilir. Xüsusilə çoxuşaqlı ailələrdə valideynlər qız övladının erkən ailə qurmasını iqtisadi rahatlıq kimi dəyərləndirə bilirlər.
Təhsilin davam etdirilməsi üçün maddi imkanların məhdud olması da bu prosesi sürətləndirir. Məktəbdən ayrılan qız uşaqları üçün erkən nikah alternativ “çıxış yolu” kimi görünür. Beləliklə, yoxsulluq təhsilsizliyi, təhsilsizlik isə erkən nikahı qidalandıran qapalı bir dövr yaradır.
Mədəni və dini yanlış interpretasiyalar
Erkən nikahların bəzi hallarda mədəni və dini dəyərlərlə əsaslandırılması problemin daha da dərinləşməsinə səbəb olur. Əslində, bir çox dini və mədəni dəyərlər uşaqların rifahını və sağlam inkişafını ön plana çıxarsa da, bu dəyərlərin yanlış yozumu erkən nikahları legitimləşdirir.
Ənənə adı altında ötürülən davranış modelləri zamanla dəyişmədikdə, erkən nikah normal və qəbul edilən bir praktikaya çevrilir. Bu isə nəsildən-nəslə ötürülən problem yaradır.
Erkən nikahların nəticələri
Erkən nikahlar uşaqlar üçün ciddi fiziki və psixoloji risklər yaradır. Erkən yaşda hamiləlik ana və uşaq sağlamlığı üçün təhlükəli hesab olunur. Psixoloji baxımdan isə yetkin olmayan fərdlər ailə məsuliyyətini daşımaqda çətinlik çəkir, bu da zorakılıq, depressiya və sosial təcrid hallarını artırır.
Təhsilin yarımçıq qalması qadınların əmək bazarına çıxışını məhdudlaşdırır və uzunmüddətli iqtisadi asılılıq yaradır. Bu da cəmiyyətin ümumi inkişaf tempinə mənfi təsir göstərir.
Problemin həlli yolları nələrdir?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, erkən nikahlarla mübarizə yalnız cəzalandırıcı tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır. Əsas diqqət maarifləndirmə və sosial dəstək mexanizmlərinə yönəlməlidir.
Təhsilin əlçatanlığının artırılması, xüsusilə qız uşaqlarının məktəbdə saxlanılması erkən nikah riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Ailələr üçün sosial dəstək proqramları və iqtisadi imkanların genişləndirilməsi də bu problemin kökündən həllinə kömək edə bilər.
Bununla yanaşı, icma liderləri, müəllimlər və media erkən nikahların fəsadları barədə cəmiyyətə düzgün mesajlar ötürməlidir. Davranış dəyişikliyi olmadan hüquqi tədbirlərin effektivliyi məhdud qalır.
Nəticə...
Erkən nikahların davam etməsi təsadüfi deyil - bu problem sosial təzyiqlər, iqtisadi çətinliklər və mədəni stereotiplərin kəsişməsində formalaşır. Problemin həlli üçün kompleks yanaşma, uzunmüddətli siyasət və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin iştirakı vacibdir. Erkən nikahların qarşısının alınması təkcə uşaqların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gələcəyinin qorunması deməkdir.
