Son illərdə insanların həm gündəlik, həm də peşəkar həyatında süni intellekt texnologiyalarının yeri nəzərəçarpacaq dərəcədə möhkəmlənib. Bir vaxtlar yalnız elmi fantastika filmlərində rast gəlinən bu texnologiyalar bu gün artıq hər kəs üçün əlçatandır. Xüsusilə pulsuz və sürətli şəkildə fərdiləşdirilmiş cavablar təqdim edən generativ süni intellekt sistemləri cəmiyyətin müxtəlif sahələrində olduğu kimi, səhiyyədə də geniş istifadə olunmağa başlanılıb.
Qlobal miqyasda aparılan müşahidələr göstərir ki, insanlar artıq sağlamlıqla bağlı suallarını həkimdən öncə süni intellekt platformalarına yönləndirirlər. Statistikaya görə, hər həftə təxminən 130 milyon insan xəstəlik simptomlarını, narahatlıqlarını və analiz nəticələrini birbaşa bu sistemlərə təqdim edir. Təkcə "ChatGPT" platformasına bu məqsədlə sual verənlərin sayı 40 milyonu ötüb. İstifadəçilərin maraq dairəsi əsasən xəstəlik barədə məlumatlar, tibbi terminlər və mümkün müalicə variantları ətrafında cəmlənir. Bu rəqəmlər süni intellektin səhiyyə məlumatlarına çıxışı baxımından nə qədər cəlbedici bir alətə çevrildiyini açıq şəkildə göstərir.
Bu texnologiyaların müəyyən müsbət tərəfləri də var. Xəstələr artıq eyni sualları təkrar-təkrar vermək ehtiyacı duymur, gözləmə otaqlarında gərginlik azalır, gündəlik və texniki xarakterli məlumat toplama işi avtomatlaşdırılır. Süni intellekt bir növ "ön filtr" rolunu oynayaraq həm xəstələrin, həm də həkimlərin vaxtına qənaət etməyə kömək edir. Bu mənada süni intellekt səhiyyə sistemində müəyyən yüngülləşmə effekti yaradır. Lakin məsələ yalnız bununla bitmir.
Ən böyük risk odur ki, insanlar süni intellektdən aldıqları məlumatları bəzən şərtsiz həqiqət kimi qəbul edir və bu da peşəkar tibbi yardıma müraciəti gecikdirir. Süni intellekt sistemləri insan emosiyalarını dəyərləndirə bilmir, empatiya hissinə malik deyil. Ekranda "səni başa düşürəm" cümləsini oxumaq, sistemin real anlamda sizi anladığı demək deyil. Bu texnologiyalar yalnız ehtimallar və məlumat modelləri üzərində işləyir. Onlar narahatlığın dərinliyini, qorxunu, ağrının subyektiv şiddətini və ya xəstənin psixoloji vəziyyətini hiss edə bilməz.
Özünümüalicə riskləri artıq nəzəri səviyyədə deyil, real hadisələrlə təsdiqlənib. 2025-ci ilin avqustunda psixiatrik keçmişi olmayan 60 yaşlı bir kişinin bromid zəhərlənməsi ilə xəstəxanaya yerləşdirilməsi bu təhlükənin konkret nümunəsidir. Həmin şəxs süni intellekt sisteminin tövsiyə etdiyi qida əlavəsi qəbuluna başlamış və nəticədə ağır vəziyyətə düşmüşdü. Bu hadisə süni intellektin tibbi tövsiyələrinin nə qədər ehtiyatla qəbul edilməli olduğunu bir daha gündəmə gətirir.
Süni intellekt diaqnoz qoymaq və ya müalicə təyin etmək üçün nəzərdə tutulmayıb. Maşın öyrənmə alqoritmləri böyük həcmdə tibbi məlumatları analiz edərək müəyyən xəstəlik nümunələrini və əlamətləri tanıya bilər, lakin son diaqnostik qərar hər zaman həkimə məxsusdur. Çünki tibbi diaqnostika yalnız məlumatların mexaniki təhlili deyil. Bu proses xəstənin tibbi tarixçəsinin, yanaşı xəstəliklərinin, qəbul etdiyi dərmanların, həyat tərzinin və bir çox halda süni intellektin hüdudlarından kənarda qalan incə klinik məqamların birlikdə dəyərləndirilməsini tələb edir.
Həkimlər illərlə klinik mühakimə, təcrübə və peşəkar intuisiya formalaşdırırlar. Bu intuisiya yalnız biliklə deyil, minlərlə real xəstə ilə ünsiyyət nəticəsində yaranır. Süni intellekt isə xəstəni görmür, müayinə etmir, onun reaksiyalarını, mimikasını, səsini və davranışını qiymətləndirə bilmir. Tibbin mahiyyəti təkcə nəticələrə baxmaq deyil, xəstəni bütöv şəkildə anlamaqdır.
Bununla belə, süni intellektdən yalnız xəstələr deyil, həkimlər də aktiv şəkildə istifadə edirlər. ABŞ-də aparılan sorğulara görə, 2024-cü ildə həkimlərin 66 faizi iş prosesində süni intellektdən istifadə etdiklərini bildirib. Bu göstərici 2023-cü ildə cəmi 38 faiz idi. Bu artım süni intellektin tibdə rəqib deyil, köməkçi alət kimi qəbul edilməyə başlandığını göstərir.
Süni intellekt tibdə əsasən məlumatların təhlili, elektron tibbi qeydlərin idarə olunması, görüntülərin ilkin qiymətləndirilməsi və rutin tapşırıqların avtomatlaşdırılması üçün istifadə olunur. Bu isə həkimlərə xəstələrlə daha çox ünsiyyət qurmağa, mürəkkəb klinik qərarlara fokuslanmağa imkan yaradır. Generativ süni intellekt modelləri həkimlər üçün yüksək ixtisaslaşmış rəqəmsal köməkçilər rolunu oynayır və onlar mütəxəssislər tərəfindən nəzarət altında istifadə olunur.
Problem əsasən təlim keçməmiş insanların ümumi süni intellekt platformalarından nəzarətsiz şəkildə istifadə etməsidir. "ChatGPT", "Gemini" kimi alətlər tibbi hallüsinasiyalar yarada, yəni səhv və ya uydurma məlumatlar təqdim edə bilərlər. Təcrübəsiz istifadəçi isə bu səhvləri ayırd etməkdə çətinlik çəkir. Süni intellekt xəstənin yaşını, yanaşı xəstəliklərini, dərmanların qarşılıqlı təsirlərini və risk faktorlarını adekvat şəkildə qiymətləndirə bilmir.
Məhz bu səbəbdən "ChatGPT Health" kimi xüsusi sağlamlıq yönümlü rejimlər təqdim edilib. Bu platformalar test nəticələrinin izahı, tibbi terminlərin sadələşdirilməsi, həkim qəbuluna hazırlıq və həyat tərzi məlumatlarının izlənməsi üçün nəzərdə tutulub. Tərtibatçılar açıq şəkildə bildirirlər ki, bu alətlər yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır, həkimi əvəz etmir, diaqnoz qoymur və müalicə təyin etmir. Düzgün istifadə edildikdə isə pasiyentlərin daha məlumatlı olmasına və həkimə doğru suallar verməsinə kömək edir.
Bu gün MRT, KT, qan analizləri və klinik hesabatların süni intellektə yüklənərək şərh edilməsi artıq geniş yayılıb və bu da "Süni intellekt həkimləri əvəz edəcəkmi?" sualını aktuallaşdırıb. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, süni intellekt tibbi ədəbiyyatın icmalı və görüntülərin analizi sahəsində faydalı olsa da, klinik qərarları təkbaşına vermək üçün yetərli deyil.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, xüsusilə həkimə tez müraciət edə bilməyən və ya təcili vəziyyətlərdə məlumat axtaran insanlar süni intellekt tətbiqlərinə üz tuta bilərlər. Süni intellekt həkimi əvəz etmək üçün deyil, qərar qəbuletmə prosesini dəstəkləmək üçün mövcuddur. O, güclü bələdçi ola bilər, lakin həkimi əvəz edə bilməz. Son qərar hər zaman mütəxəssisə məxsus olmalıdır, əks halda səhv şərh edilən məlumatlar lazımsız narahatlıq və gecikmiş müalicə ilə nəticələnə bilər.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
