ain.az, Kulis.az portalına istinadən məlumatı açıqlayır.
Kulis.az Ülvi Bahadırın amerikalı heykəltaraş-rəssam Kerol Förmenin Heydər Əliyev Mərkəzindəki "Suda yenidən doğulanlar" sərgisindən reportajını təqdim edir.
Heydər Əliyev Mərkəzinin o möhtəşəm, ağappaq pilləkənləri ilə yuxarı qalxdıqca, içimdə qəribə bir sərinlik hiss edirəm. Bakının küləkli havasını çöldə qoyub, Kerol Förmenin "Suda yenidən doğulanlar" dünyasına daxil oluram.
Zala daxil olanda ilk hiss etdiyim şey mütləq sükutdur. Amma bu, boşluğun deyil, suyun altındakı o boğuq, səmirsiz sükutun bənzəridir. Kerol Förmenin əsərlərini fotolarda görmək başqa, onlarla nəfəs-nəfəsə dayanmaq tamam başqadır.
Qarşımda dayanan ilk heykələ baxıram. Bu, sadəcə bir sənət nümunəsi deyil. Bu, saniyənin mində birində dondurulmuş həyatın bir anıdır. Gözlərimi qıfıllayıram: qadının çiynindən aşağı süzülən su damcısı...
O damcı axmır, o damcı orada yaşayır.
***
Addımlarım məni zərif bir qadın heykəlinə yaxınlaşdırır. O, suyun səthində uzanıb. Gözləri yumuludur. Üzündəki ifadə o qədər realdır ki, bir anlıq onun yuxuda olduğunu düşünürəm. Yaxınlaşıram, lap yaxın. Onun dərisindəki xırda məsamələri görürəm. Günəşin altında azca qaralmış, bəzi yerləri qızarmış dəri...
Förmen burada hansısa "ideal" gözəlliyi yox, insan bədəninin həqiqətini təsvir edib. Heykəlin əynindəki çimərlik geyiminin parıltısı, onun bədəninə yapışması, parçanın altındakı əzələlərin yüngül gərginliyi…
Bütün bunlar məni sənətin gücü qarşısında heyrətə salır. Mən bu qadının nəfəs alarkən sinəsinin qalxıb-endiyini görmək üçün nəfəsimi saxlayıram. Amma yox, o, əbədi sükuta qərq olub.
***
Buranı gəzmək həm də bir texnologiya dərsidir. Förmen bu möcüzəni necə yaradır? Mən heykəllərin ətrafında dövrə vurduqca onun istifadə etdiyi materialların sirrini anlamağa çalışıram.
O, əsərlərində qatrandan istifadə edir. Lakin ən böyük sirri su damcılarıdır. Bu damcılar fizika qanunlarına meydan oxuyur. İşıq damcının içinə girir və orada “sınır”.
Zalda gəzdikcə başa düşürəm ki, Förmen üçün su sadəcə bir element deyil. Su arınmadır. O, heykəllərini yaradarkən əvvəlcə canlı modellərlə işləyir, onların bədənindən qəliblər çıxarır, sonra isə aylarla, bəzən illərlə o "cansız" cismə ruh üfürür. Hər şeyi tək-tək işləyir. Bu, sənətkarın kainatla hesablaşmasıdır.
***
Sərginin ən məşhur eksponatlarından birinin qarşısında dayanıram. Bu heykəl sərginin ürəyidir. Bir qız sudan başını çıxarıb, saçları yaşdır, üzündə isə min illik yorğunluğun ardınca gələn rahatlıq var.
Mən onun gözlərinə baxıram. Kirpiklərindəki su dənəcikləri titrəyir sanki. Bu əsər mənə bir şeyi pıçıldayır: “Biz hamımız həyatın fırtınalarından çıxmışıq və indi bir anlıq nəfəs almaq üçün suyun səthinə qalxmışıq”.
Bu qız dözümlülüyün simvoludur. Onun çiyinlərindəki işıq oyunu mənə reallıqla yuxu arasındakı o nazik xətti xatırladır.
***
Zalın digər tərəfinə keçirəm. Burada daha monumental işlər var. Heykəllər sanki divarlardan asılıb. Förmen bizi niyə suya salır?
Su yaddaşdır. Su insanın ana bətnində gördüyü ilk dünyadır. Biz hamımız ordan gəlmişik. Förmen bizi "yenidən doğulmağa" çağırır. Müasir Bakının səs-küylü küçələrindən cəmi bir neçə yüz metr aralıda mən sualtı sükutun içindəyəm. Heykəllərin üzündəki o sükut mənə də sirayət edir. Telefonumu cibimə qoyuram. Bu anı çəkmək yox, yaşamaq lazımdır.
***
Maraqlıdır ki, Förmen heykəllərini çılpaq yox, çox vaxt rəngarəng çimərlik paltarlarında, papaqlarında təsvir edir. Bu, əsərlərə müasirlik qatır. Papaqların üzərindəki naxışlar, muncuqlar o qədər incə işlənib ki, sanki onları hər hansı bir butikdən alıb heykəlin başına qoyublar. Amma yox, bunların hamısı sənətkarın əl işidir.
Bir heykəlin yanından keçəndə dayanıram. Qadının qolundakı damarlar belə görünür. Dərinin altındakı o göy damarlar... Bu, artıq maddəni canlandırmaq cəhdidir.
***
Addımlarımı bir qədər də “dərinə”, zalın yarıqaranlıq künclərinə doğru yönəldirəm. Burada işıq birbaşa deyil, sanki suyun dibinə süzülən günəş şüaları kimi sınıq-sınıq düşür heykəllərin üzərinə. Kerol Förmenin dünyası elə bir yerdir ki, burada hər santimetr, hər qırış bir manifestdir.
Mən indi başqa bir əsərin qarşısındayam.
Bu heykəlin qarşısında dayanıb baxanda bədənimdə bir titrəyiş hiss edirəm. Bir qadın bədəni suya tullanmaq anındadır. Havada asılı qalıb sanki. Bu, sənətin fizika ilə ən amansız mübarizəsidir. Förmen burada cazibə qanununa meydan oxuyur. Qadının ayaq barmaqlarının uclarındakı o gərginlik, baldır əzələlərinin bərkiməsi...
Mən öz-özümə pıçıldayıram: "Bir saniyə sonra bu bədən suya girəcək və səs gələcək".
Amma o səs heç vaxt gəlmir. Sükut burada ən böyük musiqidir.
Bu heykəllərin materialı olan qatranın soyuqluğu ilə təsvir olunan dərinin istiliyi arasında bir təzad var. Förmen dərini elə boyayır ki, sanki o dərinin altında qan dövran edir. Bu, bir növ "plastik reinkarnasiya"dır. Biz ölümü və donmuşluğu plastiklə dəf etməyə çalışırıq. Rəssam bizə deyir ki, anı əbədiləşdirmək üçün onu dondurmaq kifayət deyil, onu yaşatmaq lazımdır.
***
Sərgini gəzdikcə bir şey diqqətimi çəkir: bu qadınların hamısı təkdir. Suyun içində heç kim cüt deyil. Bu, Kerolun bizə çatdırdığı gizli bir mesajdırmı? Bəlkə də, su elə bir mühitdir ki, ora girəndə hamı özü ilə baş-başa qalır.
Başqa bir əsərə yaxınlaşıram. Başında parlaq, yaşıl bir üzgüçü papağı olan qıza….
Onun papağının üzərindəki naxışlar, 50-ci illərin retro stilini xatırladır. Amma üzündəki kədər tamamilə müasirdir.
O, sanki bütün dünyanın dərdini suyun altında buraxıb, sahilə çıxmağa hazırlaşır. Mən onun çiyinlərindəki su damcılarına toxunmaq istəyirəm, amma özümü saxlayıram. Çünki o damcılar mənim barmağımın istisi ilə yox ola bilər (yaxud mənə elə gəlir). Hiperrealizmin ən böyük tələsi də budur: o, səni reallığa şübhə etməyə vadar edir. Sən baxdığın şeyin sənət əsəri olduğunu unudub, onunla dialoqa girməyə başlayırsan.
***
Heydər Əliyev Mərkəzinin daxili dizaynı, o əyri xətlər, küncsüz divarlar Förmenin "axıcı" heykəlləri üçün sanki bir okean yatağıdır. Binanın içində yeriyəndə dalğanın içində olduğumu hiss edirəm. Divarlar ağ köpüklər kimi ətrafımda fırlanır, heykəllər isə bu köpüklərin içindən çıxan mirvarilərdir.
Zaha Hadidin memarlığı gələcəyə, kosmosa baxırsa, Kerol Förmenin heykəlləri insanın daxilinə, onun bioloji və ruhani köklərinə baxır. Biri makrokosmosdur, biri mikrokosmos. Mən iki “kosmos”un kəsişməsində dayanıb düşünürəm: sənət insanı hara qədər apara bilər?
***
Förmenin emalatxanasını düşünürəm. Nyu-Yorkun səs-küylü küçələrindən birində o, aylarla bu qadınların kirpiklərini tək-tək əkir. Bəli, əkir! Çünki o kirpiklərin hər biri real görünməsi üçün xüsusi liflərdən hazırlanır.
Mən bir heykəlin göz qapaqlarına diqqətlə baxıram. Yaşayıb. Sanki o indicə ağlayıb, ya da suyun duzu gözlərini göynədib. Bu qədər detal insanı yormur, əksinə, heyran edir. Çünki bu detalların arxasında böyük sevgi dayanır. İnsana, onun bədəninə, varlığına olan sevgi…
***
Zalın ortasında dayanıb bir müddət heykəlləri uzaqdan izləyirəm. İnsanlar keçir. Onlar da mənim kimi əvvəlcə heyrətlənir, sonra telefona sarılır, sonra isə sadəcə susub baxırlar. Bir azyaşlı uşağın heykəllərə diqqətlə baxdığını görürəm. Uşaqlar sənəti bizdən daha yaxşı duyurlar, onlar üçün hər şey ya canlıdır, ya da yox. Förmen isə uşaqları belə aldada biləcək qədər ustadır.
Biz sənətdən nə gözləyirik? Gözəllik, yoxsa həqiqət? Kerol Förmen bu iki anlayışı bir su damcısında birləşdirib. O, bizə sübut edir ki, ən adi bir hal, suyun altında nəfəsini saxlamaq, əslində, ən böyük sənət hadisəsi ola bilər.
***
Addımlarım məni sərgi zalının işığın və kölgənin rəqs etdiyi o sehirli yerlərinə aparır. Artıq özümü Heydər Əliyev Mərkəzində deyil, sanki Nyu-Yorkda Kerol Förmenin o işıqlı və tozlu emalatxanasında hiss edirəm. Gözlərimi yumuram və xəyalımda canlandırıram: rəssamın əlləri qatranın soyuqluğuna toxunur, barmaqları bir qadın simasının son cizgilərini tamamlayır.
***
Hər bir böyük sənət əsərinin arxasında saatları, günləri, ayları, illəri əhatələyən əzablı bir sükut dayanır. Förmenin heykəlləri də bu sükutun məhsuludur. Mən indi qarşısında dayandığım əsərin detallarına baxdıqca, müəllifin iş prosesini düşünürəm. O, əvvəlcə canlı modeldən gips qəliblər götürür. Bu, bir növ insanın fiziki varlığını oğurlamaq, onu zamansızlığa həbs etməkdir. Amma əsl möcüzə sonra başlayır.
Qatran töküldükdən sonra heykəl hələ də cansız bir manekendir. Onu "insan" edən Förmenin rəng qatlarıdır. O, dərini sadəcə boyamır; o, dərini sanki “toxuyur”. Venaların göylüyü, dərinin altındakı kapilyarların qırmızılığı… Mən bir heykəlin biləyinə baxıram və orada nəbz axtarıram. Hiperrealizm budur, sənəti elə səviyyəyə çatdırmaq ki, o, artıq sənət olduğunu unutsun və təbiətin özünə çevrilsin.
***
Bir az irəlidə, sərginin, bəlkə də, ən dramatik fiquru ilə qarşılaşıram. Onun üzündə elə bir ifadə var ki, sanki o, dünya yarandığı gündən bəri suyun altındadır və indi, məhz bu saniyə ilk dəfə hava udmaq üçün səthə çıxıb. Onun yaş kirpikləri mənə bir şeyi xatırladır: insan hər zaman bir növ, boğulma halındadır – işlərin, borcların, sevgilərin, ayrılıqların içində. Və Kerolun qəhrəmanları bizə o vacib ritualı göstərir: "Nəfəs al!"
Mən bu heykəlin ətrafında dönərkən diqqətimi onun çiynindəki o kiçik “qüsur” çəkir. Bəlkə, bir xal, bəlkə, bir günəş ləkəsi. Förmen mükəmməlliyi deyil, həqiqəti sevir. Çünki mükəmməllik cansızdır, həqiqət isə qüsurları ilə gözəldir. Bu, estetik üsyandır; hamının filtrli fotolarla özünü gizlətdiyi bir dövrdə, bu heykəllər öz dərilərinin bütün xırdalıqlarını bizə təslim edirlər.
***
Förmenin heykəllərində istifadə etdiyi texnika maddənin metafizikasıdır. Bürünc ağır və əbədidir, su isə yüngül və keçici. O, bu iki ziddiyyəti elə birləşdirib ki, mən bürüncdən tökülmüş bir fiqura baxanda onun ağır olduğunu unuduram. Mənə elə gəlir ki, o, indicə suyun üzərində üzəcək.
Zalın ortasında dayanıb bir anlıq ətrafa baxıram. İnsanların simasındakı o qəribə ifadəni görürəm: onlar heykəllərə sanki bir müqəddəs əşyaya baxırmış kimi, pıçıltı ilə baxırlar. Niyə? Çünki bu əsərlər bizim bioloji varlığımızın güzgüsüdür. Biz orada öz bədənimizi, öz yorğunluğumuzu və öz yenidən doğulmaq arzumuzu görürük.
***
Heydər Əliyev Mərkəzinin bu futuristik mühiti ilə Förmenin "insani" heykəlləri arasındakı kontrast məni heyran edir. Bina gələcəyə səsləyir, heykəllər isə bizi keçmişimizə, suyun “ana qucağı” olduğu o ilk anlara qaytarır. Mən bu keçiddə, bu ağ dəhlizlərdə gəzdikcə başa düşürəm ki, sənət həm də bir sığınacaqdır. Bakının səs-küylü, tozlu reallığından qaçıb, Kerolun sükut dolu hovuzuna dalmaq… Bu, günün ən yaxşı hədiyyəsidir.
Mən indi bir başqa eksponata, başında sarı papaq olan bir "üzgüçü"yə yaxınlaşıram. Onun dodaqlarının kənarındakı o kiçik təbəssüm... Bu, qalib gəlmiş insanın təbəssümüdür. O, dalğaları aşaraq gəlib və indi dincəlir. Mən də onun yanında oturub dincəlmək istəyirəm. Amma reportaj davam edir, mənim gözlərim isə daha çox detal, daha çox "canlılıq" axtarır.
***
Heydər Əliyev Mərkəzinin bu sonsuz bəyazlığı içində Kerol Förmenin əsərləri sanki səhranın ortasındakı vahədir.
Niyə Bakı? Niyə bu küləklər şəhəri, bu neft və qum qoxulu paytaxt məhz belə bir "sulu" sərgiyə ev sahibliyi edir? Cavabı, bəlkə də, elə heykəllərin özündə gizlidir. Bizim şəhərimiz dəniz kənarında olsa da, biz hər zaman o ideal, o şəffaf, o "arınmış" suya həsrətik. Förmen bizə Xəzərin bulanıq dalğalarını deyil, ruhumuzdakı o dumduru okeanı təklif edir.
Mən indi divara bərkidilmiş heykəlin qabağındayam. Burada bir qadın bədəni sanki divardan, o ağ daş yaddaşından süzülüb çıxır. Bu mənzərə mənə antik yunan heykəltaraşlığını xatırladır, amma bir fərqlə: antik sənət tanrıları təsvir edirdi, Förmen isə bizi, ölümlü, yorğun, amma yaşamağa inad edən insanı. Onun əsərlərindəki o hiperrealizm, əslində, bir növ, "hiperhumanizm"dir. O, insana o qədər yaxından baxır ki, biz artıq özümüzdən qaça bilmirik.
***
Yenidən bir əsərə yaxınlaşıram. Bu dəfə məqsədim texniki təftiş yox, emosional təmasdır. Qadının əllərinə baxıram. Dırnaqlarının kənarındakı o kiçik ət qırıqları, barmaq boğumlarındakı qırışlar... Bir sənətkar niyə bu qədər uzağa getsin? Niyə bu qədər xırdaçılıq etsin? Çünki həqiqət detallarda gizlidir. Biz bir insanı sevəndə onun bütöv bədənini deyil, bəlkə də sadəcə güləndə gözlərinin kənarında yaranan o kiçik cizgiləri sevirik. Förmen də bunu bilir. O, bizi heykəllərinə aşiq etmək üçün həmin o kiçik, insani qüsurları sənətinin mərkəzinə qoyur.
Bunları düşünə-düşünə zaldakı işıqlandırmaya diqqət kəsilirəm. İşıq heykəllərin üzərində elə hesablanıb ki, su damcıları parıldayanda elə görünür ki, sanki həqiqətən də axırlar. Bu, bir optik illüziya deyil, bu, sənətin maddə üzərindəki qələbəsidir.
Başqa bir əsərin qarşısına keçirəm. Bürünc material normalda ağır, soyuq və sərtdir. Amma Kerolun əlində o, yumşaq bir dəriyə, günəşdən qarsalanmış bir çiyinə çevrilib. Bu, sənətkarın simyasıdır… Dəmiri insana “çevirmək”…
***
Yenidən sərgiyə ilkin baxışımdakı əsərin qarşısında dayanıram. Sərginin əvvəlində ona sadəcə baxmışdımsa, indi onunla söhbət etmək istəyirəm. O, gözlərini yumub. Mən isə bu hesabatı bitirmək üçün sözlər axtarıram. O mənə deyir ki, (bəli, heykəllər danışır, əgər kifayət qədər uzun müddət onlara baxsanız) sənət başqasını görmək yox, başqasının güzgüsündə özünü tapmaqdır. Mən o qatranın şəffaflığında öz yorğunluğumu görürəm. Və o su damcılarının hər birində arınma ümidimi.
Sənət bizə cavab yox, sual verir. Bu sərgi də məndən soruşur: "Sən sonuncu dəfə nə vaxt sadəcə nəfəs almağın ləzzətini duymusan?".
Bakının tıxaclarından, gündəlik qayğılarından, sosial medianın səs-küyündən uzaqda, bu ağ zalda mən həmin suala cavab tapıram.
***
Hiperrealizm nədir? Bu, sadəcə fotoqrafik dəqiqliklə kopyalamaq sənətidirmi? Kerol Förmenin əsərləri qarşısında keçirdiyim vaxt mənə sübut etdi ki, xeyr. Hiperrealizm reallığı dərk etmək üçün onu mikroskop altına qoymaqdır. Förmen bizə göstərir ki, biz gündəlik həyatda bir-birimizə baxarkən nələri qaçırırıq. Biz dərinin altındakı o yüngül titrəyişi, su damcısının günəşlə olan o qısamüddətli eşqini, insanın sükutundakı o ağır yükü görmürük.
Förmen bu sərgi ilə bizə "baxmağı" deyil, "görməyi" öyrədir. Sənət tarixində Mikelancelo mərməri necə canlandırırdısa, Förmen də müasir dövrün materiallarını elə canlandırır. Amma burada bir fərq var:
Mikelancelo idealı axtarırdı, Förmen isə insanı axtarır.
***
Förmenin "üzgüçüləri" sənət tarixinin harasında dayanır? Onlar sanki qədim Misir heykəllərinin sükutu ilə Pop-artın rəngarəngliyinin sintezidir. Amma ən əsası, bu heykəllər bir növ "antropologiya"dır.
Gələcəyin insanları bu heykəllərə baxanda bizim necə dincəldiyimizi, necə nəfəs aldığımızı və sudan necə kömək istədiyimizi görəcəklər.
Zalın küncündə dayanan kiçik bir bürünc fiqur diqqətimi çəkir. O, digərləri kimi rəngli deyil, amma onun üzərindəki işıq oyunları suyun hərəkətini elə dəqiqliklə verir ki, sanki bürünc indicə əriyib yerə axacaq. Bu, sənətkarın maddə üzərindəki tam hakimiyyətidir. Mən bu sənət möcüzəsinin Bakıda, Heydər Əliyev Mərkəzi kimi bir məkanda sərgilənməsini həm də şəhərimizin mədəniyyət areialının bir parçası kimi görürəm. Biz artıq sadəcə klassik sənətlə deyil, dünyanın ən avantürist və ən cəsarətli sənət cərəyanları ilə eyni dildə danışırıq.
***
Sərginin adındakı "Yenidən doğulanlar" ifadəsi indi mənim üçün tamamilə başqa bir məna kəsb edir. Sərgi boyu gəzdiyim hər addım, toxunduğum (və ya toxunmaqdan çəkindiyim) hər damla məni bir az da təmizlədi. Müasir insan üçün "yenidən doğulmaq" sosial medianın, səs-küyün, saxta parıltıların altından çıxıb, öz təbii və sadə varlığına qayıtmaqdır.
***
Mən artıq çıxışdayam. Sonuncu dəfə arxama baxıram. O ağappaq genişlikdə Kerol Förmenin "canlı" heykəlləri sanki öz aralarında nəsə pıçıldaşırlar. Bəlkə də, onlar biz insanların getməsini gözləyirlər ki, hovuzun (və ya zalların) dərinliyinə qayıtsınlar.
Heydər Əliyev Mərkəzindən çölə çıxanda Bakının o məşhur küləyi məni qarşılayır. Amma bu dəfə o külək məni üşütmür. Çünki mən sinəmdə o suyun istiliyini, sükutu və səssizliyi gəzdirirəm.
Sirrin adı Sevgidir!… - Luis Kerroldan aforizmlər
“8” serialının təqdimatı keçirildi
Milli Kitabxanada Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Gününə həsr olunmuş sərgi açılıb
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
