Vergi Məcəlləsində 2026-cı ilin yanvar ayından sonrakı dövr üçün edilmiş dəyişikliklərdən biri də fiziki şəxslərin kirayə fəaliyyəti üzrə vergitutma ilə bağlıdır. Bəs bu dəyişiklikdən sonra hüquqi şəxslərin öz işçilərinin mənzillərinin kirayəsi ilə bağlı xərclərinin kompensasiya edilməsi zamanı ödəmə mənbəyində vergi 10% tətbiq ediləcəkmi? Hüquqi şəxslər tərəfindən işçilərinə mənzil kirayə edilməsi ilə bağlı kirayəverənə ödənilən məbləğdən 10% tutulmalıdır, yoxsa 14%?
Sərbəst auditor Altay Cəfərov “vergiler.az”ın bu və digər suallarına aydınlıq gətirir.
Öncə Vergi Məcəlləsində bu məsələ ilə bağlı dəyişikliyə nəzərə yetirək.
Məcəllənin 124.1-ci maddəsinə əsasən, daşınan və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqından, həmçinin rezidentin və ya qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinin ödədiyi və ya onun adından ödənilən royaltidən gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, ödəmə mənbəyində 14 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Fiziki şəxslərə məxsus yaşayış sahələrinin (mehmanxanalar və mehmanxana tipli obyektlərdə yerləşən yerləşmə vasitələri istisna olmaqla) fiziki şəxslərə kirayəyə verilməsindən əldə olunan gəlirlərdən ödəmə mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. İcarə (kirayə) haqqı vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs tərəfindən ödənildikdə icarəyə (kirayəyə) verən özü və ya onun təyin etdiyi vergi agenti bu maddəyə uyğun olaraq 14 faiz (icarəyə münasibətdə) və ya 10 faiz (kirayəyə münasibətdə) dərəcə ilə vergini ödəyir və bu Məcəllənin 33-cü və 149-cu maddələrinə uyğun qaydada vergi uçotuna alınıb bəyannamə verir.
Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsindən göründüyü kimi, kirayədən ödəmə mənbəyində vergi 10%, icarədən 14% tutulur. Bu yanaşmaya aydınlıq gətirmək üçün əvvəlcə kirayə və icarə məsələlərinə nəzər yetirməliyik.
Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 675-ci maddəsində göstərilib ki, əmlak kirayəsi müqaviləsinə görə kirayəyə verən əşyanı kirayəçinin istifadəsinə verməyi, kirayəçi isə bunun üçün kirayəyə verənə kirayə haqqı ödəməyi öhdəsinə götürür. Mülki Məcəllənin 700.1-ci maddəsində isə qeyd olunub ki, icarə müqaviləsi əmlak kirayəsi müqaviləsidir. Bu müqaviləyə görə, kirayəyə verən (icarəyə verən) kirayəçiyə (icarəçiyə) icarəyə götürdüyü obyektdən və ya hüquqdan istifadə ilə yanaşı, bəhərdən istifadə etmək və gəlir götürmək hüququ da verir. İcarəçi icarəyə verənə müəyyənləşdirilmiş icarə haqqı ödəməyə borcludur.
Mülki Məcəllənin tələblərinə əsasən, icarə müqaviləsi, icarə fəaliyyəti - elə kirayə müqaviləsi, kirayə fəaliyyəti deməkdir. Sadəcə, icarədə icarəyəgötürən kirayəyə və ya icarəyə götürdüyü obyektdən istifadə etməklə gəlir, fayda, bəhər qazana bilir. Ancaq kirayədə kirayəgötürən obyektdən hər hansı bir gəlir, fayda əldə etmir.
Mülki Məcəllənin yuxarıdakı maddələrindən aydın olur ki, kirayə münasibətlərində fiziki və hüquqi şəxslər ola bilər. Həm daşınmaz, həm də daşınar əmlaklar kirayə münasibətlərinin obyekti ola bilər.
İndi isə Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinə edilmiş əlavəyə bir daha nəzər yetirək. Dəyişikliyə əsasən, kirayə obyekti yaşayış sahəsi olmalıdır, qeyri-yaşayış sahəsi buraya aid deyil. Qeyri-yaşayış sahəsi hətta kirayə kimi verilsə də oradan əldə edilmiş gəlirdən 10% yox, 14% vergi tutulacaq. Yaşayış sahəsindən kirayə kimi fiziki şəxs faydalanmalıdır, yəni yaşayış sahəsindən kirayəçi kimi fiziki şəxslər istifadə etməlidir. Bu fəaliyyətə görə də kirayəverənə ödənilən məbləğdən 10% vergi tutulmalıdır. Kirayəverənə gəlirlərin hansı mənbədən ödənilməsi vacib deyil. Əsas odur ki, ona bu fəaliyyətdən gəlir ödənilsin.
İndi isə Vergi Məcəlləsinin başqa bir maddəsinə də nəzər yetirməliyik. 119.2-ci maddədə göstərilib ki, nümayəndəlik xərclərinin, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması normaları və qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən olunur.
Həmin Məcəllənin 119-cu maddəsinə əsasən, işəgötürən tərəfindən işçilərin mənzil xərclərinin normalar daxilində qaydalara uyğun ödənilməsi gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilib. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22.11.2024-cü il tarixli 492 nömrəli Qərarında işçilərlə bağlı mənzil xərclərinin gəlirdən çıxılması norması və qaydası müəyyən edilib. Qərarın 3.1-ci bəndinə əsasən, işçilərlə bağlı vergi ili ərzində çəkilmiş mənzil (yaşayış mənzillərinin və fərdi yaşayış evlərinin kirayələnməsi) xərclərinin 50 faizi, lakin əldə edilmiş illik gəlirin 1 (bir) faizindən çox olmamaqla, vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır.
Qərarın 3.2-ci bəndində isə göstərilib ki, işçilərlə bağlı çəkilmiş mənzil xərcləri aşağıdakı şərtlər daxilində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir:
- Kirayə haqqı kirayəverən və kirayəçi (işçi və ya işəgötürən) arasında bağlanılmış və notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında ödənildikdə;
- Kirayə haqqı işəgötürən tərəfindən işçiyə və ya kirayəverənə nağdsız qaydada ödənildikdə.
Nazirlər Kabinetinin 492 nömrəli qərarı Vergi Məcəlləsinin 119-cu maddəsinə əsasən qəbul edilib. Qərardan aydın olur ki, işçilərlə bağlı mənzil xərcləri dedikdə, kirayə haqları başa düşülür. Kirayə haqqı ya işçi ilə kirayəverən birbaşa özləri müqavilə imzalamaqla, ya işəgötürən kirayəverənlə müqavilə bağlamaqla və kirayədən yararlanan şəxs işçi olmaqla rəsmiləşdirilir. Yəni kirayə müqaviləsinin hüquqi şəxslə bağlanmasına baxmayaraq, kirayədən yararlanan fiziki şəxs (işçi) olacaq. Belə ki, hüquqi şəxsin mənzil kirayəsindən hüquqi şəxs kimi istifadə edilməsi absurt ifadə sayılır. Hüquqi şəxs maddi aktiv deyil. Yəni hüquqi şəxs kirayəyə ancaq fiziki şəxs (işçisi) üçün mənzil götürə bilər.
Odur ki, hüquqi şəxslər tərəfindən kirayəverəndən kirayəyə götürdüyü mənzil kirayəverən tərəfindən fiziki şəxslərə (işçilərə) kirayə verilmiş sayılır. Sadəcə, burada işəgötürən kirayəverən ilə fiziki şəxs (işçi) arasında agent rolunu oynayır.
Yəni burada birinci şəxs kirayəverən fiziki şəxs, ikinci şəxs kirayədən yararlanan fiziki şəxs (işçi), üçüncü şəxs kirayə haqqını ödəyən və aralıq agent rolunu həyata keçirən işəgötürən hüquqi şəxsdir.
Bütün bunları analiz edərək aşağıdakı nəticəyə gəlmək olar:
- Fiziki şəxs mənzilini birbaşa digər fiziki şəxsə kirayəyə verdikdə əldə etdiyi gəlirlərindən 10% vergi tutulur və ödənilir.
- Kirayə haqqının ödənilməsi mənbələri vacib deyil. Yəni kirayəgötürən fiziki şəxs birbaşa özü və ya istənilən digər şəxs də ödəyə bilər. Çünki 10% vergi kirayəverən fiziki şəxsin gəlirlərinə aiddir, yəni gəlirin ödəniş mənbəyi fərqli ola bilər.
- Hüquqi şəxslərin mənzil kirayəsində hüquqi şəxs onu kirayə kimi istifadə edə bilməz, şünki o, maddi bir aktiv deyil.
- Hüquqi şəxslərin kirayəyə götürdüyü mənzili fiziki şəxslər, daha doğrusu, işçilər də istifadə edə bilərlər. Odur ki, hüquqi şəxslərin öz işçilərinə kirayə götürdüyü mənzildən istifadəni fiziki şəxslər (işçilər) həyata keçirdiyinə görə, Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinə əlavə edilmiş yeni maddə üzrə 10% vergitutma tətbiq olunur.
- Fiziki şəxs kirayəverən tərəfindən yaşayış sahəsinin, faktiki olaraq, fiziki şəxsə kirayə verilməsi sayılır və əməliyyatdan əldə edilən gəlir kimi qiymətləndirilir.
