1918-ci il mayın 28-dÉ yaradılmıŠAzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti xalqımızın tarixindÉ yalnız siyasi hadisÉ deyil, hÉm dÉ milli oyanıÅın, mÉnÉvi dirçÉliÅin vÉ milli kimlik Åüurunun bÉrpasının Én mühüm mÉrhÉlÉsi idi. AzÉrbaycan xalqı ÉsrlÉr boyu müxtÉlif imperiyaların tÉrkibindÉ yaÅasa da, öz milli-mÉnÉvi dÉyÉrlÉrini, dilini vÉ dövlÉtçilik ÉnÉnÉlÉrini qoruyub saxlamıÅdı. MÉhz AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin yaranması ilÉ xalqımız özünü müstÉqil dövlÉt qurmaÄa qadir bir xalq kimi tÉsdiq etdi vÉ milli mÉnlik Åüurunu yenidÉn qazandı. AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti ÅÉrqdÉ vÉ müsÉlman alÉmindÉ ilk dÉfÉ demokratik idarÉçilik prinsiplÉrinÉ Ésaslanan dövlÉt modeli yaratdı vÉ xalqımızın azadlıq, müstÉqillik vÉ milli dövlÉtçilik Ézmini bütün dünyaya nümayiÅ etdirdi.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin yaranması xalqımızın ÉsrlÉr boyu yaÅatdıÄı dövlÉtçilik ÉnÉnÉlÉrinin davamı idi. Çar Rusiyasının süqutundan sonra yaranmıŠmürÉkkÉb siyasi ÅÉraitdÉ AzÉrbaycan xalqı öz taleyini özü müÉyyÉn etmÉk Ézmini ortaya qoydu. Milli Åura tÉrÉfindÉn qÉbul edilÉn Ä°stiqlal BÉyannamÉsi ilÉ AzÉrbaycanın müstÉqilliyi elan olundu vÉ xalq hakimiyyÉtinÉ Ésaslanan yeni dövlÉt quruldu. Bu hadisÉ yalnız siyasi müstÉqillik aktı deyil, hÉm dÉ milli azadlıq ideallarının tÉntÉnÉsi idi.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti demokratik dÉyÉrlÉrÉ Ésaslanan dövlÉt kimi fÉaliyyÉt göstÉrirdi. CümhuriyyÉtin Ésas xüsusiyyÉtlÉrindÉn biri parlamentli idarÉetmÉ sisteminin yaradılması idi. ParlamentdÉ müxtÉlif millÉtlÉrin vÉ siyasi qüvvÉlÉrin tÉmsil olunması dövlÉtin demokratik mahiyyÉtini göstÉrirdi. HÉmin dövrdÉ qÉbul olunan qanunlar insan hüquq vÉ azadlıqlarının tÉmin edilmÉsinÉ xidmÉt edirdi. DinindÉn, milliyyÉtindÉn vÉ sosial mÉnsubiyyÉtindÉn asılı olmayaraq bütün vÉtÉndaÅların hüquq bÉrabÉrliyi tÉmin olunurdu. CümhuriyyÉtin dünyÉvi dövlÉt modeli yaratması da onun Én mühüm xüsusiyyÉtlÉrindÉn biri idi. DövlÉt vÉ din münasibÉtlÉri müasir prinsiplÉr Ésasında tÉnzimlÉnirdi. DünyÉvilik prinsipi dövlÉt idarÉçiliyindÉ demokratik inkiÅafın Ésas istiqamÉtlÉrindÉn biri kimi qÉbul olunmuÅdu. Bu siyasÉt ölkÉdÉ tolerantlıq vÉ multikultural dÉyÉrlÉrin möhkÉmlÉnmÉsinÉ ÅÉrait yaradırdı.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti qadın hüquqları sahÉsindÉ dÉ mühüm islahatlar hÉyata keçirdi. Qadınlara seçki hüququnun verilmÉsi ÅÉrq vÉ müsÉlman alÉmindÉ ilk dÉfÉ AzÉrbaycanda baÅ verdi. Bu, demokratik cÉmiyyÉt quruculuÄunun vÉ insan hüquqlarına hörmÉtin Én mühüm nümunÉlÉrindÉn biri idi. HÉtta bir çox Avropa ölkÉlÉrindÉn ÉvvÉl AzÉrbaycan qadınlarına seçmÉk vÉ seçilmÉk hüququ verilmiÅdi.
CümhuriyyÉt dövründÉ milli ordu quruculuÄuna da xüsusi diqqÉt yetirilirdi. DövlÉtin tÉhlükÉsizliyinin tÉmin olunması vÉ müstÉqilliyin qorunması mÉqsÉdilÉ milli ordu formalaÅdırıldı. AzÉrbaycan ordusu xalqın dövlÉtçilik ruhunun vÉ vÉtÉnpÉrvÉrliyinin simvoluna çevrildi.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti xalqın milli Åüurunun formalaÅmasında tÉhsilin vÉ maarifçiliyin rolunu xüsusi qiymÉtlÉndirirdi. TÉdrisin ana dilindÉ aparılması haqqında qÉbul olunan qÉrarlar milli dilin inkiÅafına böyük tÉkan verdi. Ana dilinin dövlÉt dili elan olunması xalqın milli kimliyinin qorunması baxımından mühüm addım idi. Eyni zamanda mÉktÉblÉrin millilÉÅdirilmÉsi, müÉllim hazırlıÄı vÉ yeni tÉhsil müÉssisÉlÉrinin yaradılması gÉlÉcÉk milli kadrların yetiÅmÉsinÉ xidmÉt edirdi.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti cÉmi 23 ay fÉaliyyÉt göstÉrsÉ dÉ, onun gördüyü iÅlÉr xalqımızın tarixindÉ silinmÉz iz qoydu. CümhuriyyÉt milli dövlÉtçilik ÉnÉnÉlÉrinin Ésasını formalaÅdırdı, müstÉqil AzÉrbaycan dövlÉtinin gÉlÉcÉk inkiÅaf yolu üçün mühüm siyasi vÉ hüquqi baza yaratdı. 1920-ci ildÉ bolÅevik iÅÄalı nÉticÉsindÉ CümhuriyyÉt süqut etsÉ dÉ, onun azadlıq ideyaları xalqın yaddaÅında yaÅadı vÉ gÉlÉcÉk nÉsillÉrÉ ötürüldü. Ulu ÖndÉr HeydÉr Æliyev AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin tarixi rolunu yüksÉk qiymÉtlÉndirÉrÉk deyirdi: “MüsÉlman ÅÉrqindÉ ilk demokratik cümhuriyyÉtin mÉhz AzÉrbaycan torpaÄında yaranması xalqımızın o dövrdÉ vÉ o illÉr ÉrÉfÉsindÉ – XIX Ésrin sonunda vÉ XX Ésrin ÉvvÉllÉrindÉ milli müstÉqillik, azadlıq duyÄuları ilÉ yaÅaması ilÉ baÄlıdır. O illÉrdÉ xalqımızın qabaqcıl ÅÉxsiyyÉtlÉri, mütÉfÉkkir adamları, ziyalıları xalqımızda milli azadlıq, milli müstÉqillik duyÄularını güclÉndirmiÅ, milli dirçÉliÅ, milli oyanıŠÉhval-ruhiyyÉsi yaymıŠvÉ bunların hamısı mÉntiqi olaraq AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin yaranmasına gÉtirib çıxarmıÅdır”. Bu fikir CümhuriyyÉtin xalqımızın milli azadlıq düÅüncÉsinin formalaÅmasında oynadıÄı müstÉsna rolu bir daha tÉsdiqlÉyir.
AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti ÅÉrq ilÉ QÉrbin dÉyÉrlÉrini özündÉ birlÉÅdirÉn unikal dövlÉt modeli idi. Bir tÉrÉfdÉn xalqımızın milli-mÉnÉvi dÉyÉrlÉrinÉ, islam mÉdÉniyyÉtinÉ vÉ ÅÉrq ÉnÉnÉlÉrinÉ söykÉnÉn CümhuriyyÉt, digÉr tÉrÉfdÉn Avropanın demokratik idarÉçilik prinsiplÉrini dövlÉt quruculuÄunda tÉtbiq edirdi. Parlamentli idarÉçilik sistemi, insan hüquq vÉ azadlıqlarının qorunması, qanunun aliliyi vÉ vÉtÉndaÅ bÉrabÉrliyi kimi prinsiplÉr hÉmin dövrdÉ xalqımızın yüksÉk siyasi mÉdÉniyyÉtÉ malik olduÄunu nümayiÅ etdirirdi.
Prezident Ä°lham Æliyev AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin ÉhÉmiyyÉtini xüsusi vurÄulayaraq bildirib: “MüstÉqilliyimizin qorunması, möhkÉmlÉnmÉsi Én vacib mÉsÉlÉlÉrdÉn biridir. 1918-ci ildÉ qurulmuÅ AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti cÉmi 23 ay yaÅadı. MüstÉqil AzÉrbaycan AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin varisidir vÉ onların niyyÉtlÉrini biz hÉyatda tÉmin etdik, hÉyata keçirdik. ÆminÉm ki, müstÉqillik yolunda bizim inkiÅafımız davamlı olacaq, uÄurlu olacaq vÉ AzÉrbaycanın dövlÉt müstÉqilliyi ÉbÉdi olacaq!”. DövlÉt baÅçısının bu fikri AzÉrbaycan xalqının dünya siyasi tarixindÉ mühüm yer tutduÄunu göstÉrir.
Bu gün müasir AzÉrbaycan dövlÉti AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉtinin siyasi vÉ mÉnÉvi irsini yaÅadır. Prezident Ä°lham Æliyevin rÉhbÉrliyi ilÉ ölkÉmiz güclü dövlÉtÉ çevrilmiÅ, Érazi bütövlüyünü vÉ suverenliyini tam bÉrpa etmiÅdir. Bu uÄurlar AzÉrbaycan xalqının milli birlik ruhunun vÉ dövlÉtçilik ÉnÉnÉlÉrinin tÉntÉnÉsidir. AzÉrbaycan Xalq CümhuriyyÉti xalqımıza yalnız müstÉqil dövlÉt deyil, hÉm dÉ milli kimliyini, milli qürurunu vÉ azad yaÅamaq Ézmini qaytardı. Bu müqÉddÉs irs AzÉrbaycan xalqının yaddaÅında ÉbÉdi yaÅayacaq vÉ gÉlÉcÉk nÉsillÉrÉ örnÉk olacaqdır.
SÉyavuÅ Qasımov
Avrasiya Universitetinin rektoru,
siyasi elmlÉr üzrÉ fÉlsÉfÉ doktoru, dosent
