İnsan şəxsiyyətinin necə formalaşdığı uzun illərdir alimlər arasında mübahisə doğuran mövzulardan biridir. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, nə genlər, nə də mühit bu prosesi təkbaşına izah edə bilir.
2009-cu ildə İtaliyanın Triyest şəhərində Abdelmalek Bayut adlı şəxs küçədə onu təhqir edən birini öldürdüyünə görə 9 il həbs cəzası almışdı. Onun vəkili maraqlı bir arqument irəli sürmüşdü: müştərisinin DNT-sində “döyüşçü geni” kimi tanınan MAOA gen variantı var və bu, aqressiv davranışla əlaqələndirilir. Məhkəmə bu arqumenti qismən qəbul etdi və cəza bir il azaldıldı.
Lakin son illərdə alimlər bu məsələyə daha fərqli yanaşmağa başlayıblar. Niderlanddakı Amsterdam Universitet Tibb Mərkəzindən psixiatriya və genetika üzrə mütəxəssis Aysu Okbay bildirir ki, əvvəllər davranışların bir neçə güclü gen tərəfindən müəyyən olunduğu düşünülürdü, amma bu yanaşma artıq təkzib olunub.
Müasir elmi yanaşmaya görə, insan xüsusiyyətləri “poligenikdir” — yəni minlərlə genin kiçik təsirlərinin birləşməsi nəticəsində formalaşır. Hətta boy kimi yüksək irsi xüsusiyyətlər belə əvvəl düşünüldüyündən daha mürəkkəbdir.
Eyni zamanda, mühitin rolu da düşündüyümüz qədər sadə deyil. Tədqiqatlar göstərir ki, insan şəxsiyyətinin təxminən 40-50%-i genetik faktorlarla izah olunur, qalan hissə isə müxtəlif həyat təcrübələri ilə bağlıdır. Lakin maraqlıdır ki, böyük həyat hadisələri — məsələn, travmalar — insanın şəxsiyyətində gözlənildiyi qədər böyük dəyişiklik yaratmır.
ABŞ-ın İllinoys Universitetindən psixoloq Brent Roberts bildirir ki, yetkin yaşda baş verən ciddi hadisələr belə insanın xarakterində dərin iz qoymur. Onun sözlərinə görə, “travma səni tamamilə dəyişdirən əsas faktor deyil”.
