Azərbaycanda “birbaşa gömrük təmsilçiliyi”nin tətbiqi və gömrük daşıyıcılarına dair tələblərin sadələşdirilməsi ilə bağlı qanunvericilik təşəbbüsü xarici ticarət prosedurlarının optimallaşdırılmasına yönəlmiş institusional dəyişiklik kimi qiymətləndirilir. Milli Məclis gündəliyinə daxil edilən dəyişikliklər paketinə əsasən, fiziki şəxslər tərəfindən etibarnamə əsasında həyata keçiriləcək təmsilçilik mexanizmi biznes subyektləri üçün daha çevik əməliyyat imkanları yaradır və vasitəçilik prosesində alternativ seçimləri genişləndirir.
Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə geniş yayılmış modellərlə uzlaşır. Ümumdünya Gömrük Təşkilatının tövsiyələrində də gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, iştirakçıların sayının artırılması və rəqabətli mühitin formalaşdırılması əsas prioritetlər kimi göstərilir. Birbaşa təmsilçilik mexanizmi idxalçı və ixracatçılara əməliyyat üzərində daha çox nəzarət imkanı verir, eyni zamanda xidmət xərclərinin azaldılmasına şərait yaradır. Bu isə xüsusilə kiçik və orta biznes subyektlərinin xarici ticarətə çıxışını asanlaşdıran amillərdən biri hesab olunur.
Gömrük daşıyıcıları üzrə lisenziyalaşdırma tələbinin ləğvi və fəaliyyət dairəsinin genişləndirilməsi də bazar strukturuna təsir göstərə biləcək dəyişiklikdir. Mövcud sistemdə yalnız hüquqi şəxslərin fəaliyyət göstərə bildiyi sahəyə fərdi sahibkarların daxil edilməsi xidmət təklifinin artmasına və rəqabətin güclənməsinə səbəb ola bilər. Bu, nəqliyyat və logistika xidmətlərində qiymətlərin optimallaşması və xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsi baxımından müsbət təsir yarada bilər.
Eyni zamanda, təklif olunan dəyişikliklər çərçivəsində daşıyıcıların siyahısının rəsmi şəkildə dərc olunması və elektron məlumat bazasının yaradılması şəffaflığın artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu mexanizm bazar iştirakçılarına daha informasiyalı seçim imkanı verir və xidmət göstərən subyektlərin fəaliyyət tarixçəsinin izlənməsini təmin edir. Rəqəmsal uçot sisteminin tətbiqi həm də nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsinə və potensial risklərin daha operativ idarə olunmasına şərait yaradır.
Makroiqtisadi kontekstdə bu dəyişikliklər logistika zəncirinin səmərəliliyinə təsir edə bilər. Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunun artdığı bir şəraitdə gömrük prosedurlarının sürətləndirilməsi və inzibati yükün azaldılması beynəlxalq ticarət axınlarının cəlb olunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Dünya Bankının “Doing Business” və Logistika Performans İndeksi kimi göstəricilərində də gömrük prosedurlarının sadəliyi ölkələrin rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir edən faktorlar sırasında yer alır.
