ain.az bildirir, 525.az saytına əsaslanaraq.
Hər il 18 aprel tarixi dünyada Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü kimi qeyd olunur. Bu gün 1982-ci ildə ICOMOS tərəfindən təsis edilmiş, daha sonra UNESCO-nun 22-ci Baş Konfransı çərçivəsində beynəlxalq səviyyədə təsdiq olunmuşdur. Məqsəd abidələrin, tarixi məkanların və ümumilikdə mədəni irsin qorunmasının vacibliyinə diqqəti artırmaq, cəmiyyətlərdə irsə sahiblik duyğusunu gücləndirmək və bu dəyərlərin gələcək nəsillərə çatdırılmasının ümumbəşəri məsuliyyət olduğunu xatırlatmaqdır.
Tarixi abidələr və qədim məkanlar sadəcə daşdan, kərpicdən, taxtadan, kitabədən, divardan və ya memarlıq ünsürlərindən ibarət deyildir. Onlar xalqın keçdiyi yolun maddiləşmiş yaddaşıdır. Hər bir qədim qala divarı, hər bir ibadətgah, hər bir karvansara, körpü, türbə, yaşayış yeri və arxeoloji abidə keçmişin səssiz, lakin olduqca təsirli şahididir. Tarix kitab səhifələrində yazılır, amma abidələrdə görünür. Yazılı mənbələr hadisələri izah edir, tarixi yerlər isə həmin hadisələrin ruhunu yaşadır. Elə buna görə də abidələr yalnız memarlıq nümunəsi deyil, milli özünüdərkin, tarixi düşüncənin və mənəvi davamlılığın ən mühüm dayaqlarından biridir.
Bir xalq öz abidələrinə necə yanaşırsa, əslində öz keçmişinə, öz kimliyinə və öz gələcəyinə də elə yanaşmış olur. Çünki tarixi yaddaş yalnız xatırlamaqdan ibarət deyil; onu qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək də bu yaddaşın ayrılmaz hissəsidir. Bu gün sürətlə dəyişən dünyada mədəni irsin qorunması məsələsi daha böyük aktuallıq qazanmışdır. Qloballaşma, şəhərləşmə, texnogen təsirlər, laqeydlik, nəzarətsiz müdaxilələr və bəzən də mənfəət naminə həyata keçirilən düşüncəsiz addımlar tarixi yerlər üçün ciddi təhdidlər yaradır. Belə bir şəraitdə Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü bizə bir daha xatırladır ki, irsə münasibət yalnız mədəni seçim deyil, mənəvi məsuliyyətdir.
Abidələr keçmişi yalnız xatırlatmır, həm də onu düşündürür. Bir qədim məkanın qarşısında dayanan insan burada yaşamış nəsillərin əməyini, inamını, dünyagörüşünü, estetik zövqünü, sənətkarlıq bacarığını və həyat fəlsəfəsini hiss edir. Bəzən bir memarlıq abidəsi onlarla kitabın verə bilmədiyi təəssüratı bir anda yaradır. Tarixi bir küçə, daş pilləkən, naxışlı tağ, kitabəli giriş qapısı və ya əsrlərin sınağından keçmiş bir müdafiə tikilisi bizə zamanın necə böyük bir müəllim olduğunu göstərir. Abidələr insanı yalnız məlumatlandırmır, onu mənəvi təmasa çağırır. Bu təmas isə keçmişi quru faktlar toplusu kimi deyil, yaşanmış həqiqət kimi dərk etməyə imkan yaradır.
Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü də məhz bu məqamda xüsusi mənəvi məzmun qazanır. Bu gün cəmiyyətə müraciət edir və soruşur: biz tarixlə münasibətimizi necə qururuq? Onu yalnız bayram nitqlərindəmi xatırlayırıq, yoxsa gündəlik həyatımızda da ona qayğı göstəririk? Tarixi məkanlara yalnız tamaşa obyekti kimi baxırıq, yoxsa onları milli sərvət, mənəvi miras və gələcəyə əmanət kimi dəyərləndiririk? Bu sualların cavabı, əslində, hər bir cəmiyyətin mədəni yetkinlik səviyyəsini ortaya qoyur.
Tarixi yerlərin və abidələrin dəyəri təkcə onların yaşı ilə ölçülmür. Onların əsl dəyəri xalqın kollektiv yaddaşında tutduğu mövqe, tarixlə bu gün arasında qurduğu körpü və ictimai şüura verdiyi məna ilə müəyyən olunur. Bəzən kiçik bir kitabə, sadə bir qəbirüstü abidə, qədim bir yaşayış qalıqları sahəsi və ya kənd mühitində qorunmuş bir memarlıq nümunəsi bütöv bir dövrün sosial və mədəni mənzərəsini işıqlandıra bilir. Bu mənada tarixi abidələr sadəcə keçmişin qalıqları deyil, tarixi anlamağın açarlarıdır. Onlara diqqətlə baxdıqda xalqın məişətini, dünyaya baxışını, dini və mənəvi həyatını, sənət duyumunu və ictimai təşkilatlanma səviyyəsini oxumaq mümkündür.
Bu gün mədəni irsin qorunması artıq yalnız dar peşə çevrəsinin müzakirə mövzusu deyildir. Bu məsələ geniş ictimai maraq, ciddi elmi yanaşma və davamlı dövlət qayğısı tələb edir. Abidəni qorumaq onu sadəcə təmir etmək demək deyil. Onu düzgün öyrənmək, elmi əsaslarla sənədləşdirmək, bərpa zamanı tarixiliyini və orijinallığını qorumaq, ətraf mühitlə əlaqəsini nəzərə almaq, ictimaiyyətə düzgün təqdim etmək və gələcək nəsillər üçün etibarlı şəkildə yaşatmaq lazımdır. Əks halda, zahiri görünüşü saxlanılsa belə, onun tarixi ruhu və orijinal mahiyyəti zədələnə bilər. Bu isə mədəni irsə xidmət deyil, bəzən onun görünməyən itkisidir.
Məhz buna görə də bu sahədə məsuliyyət ikiqatdır. Bir tərəfdən, abidələr fiziki baxımdan qorunmalıdır. Digər tərəfdən, onların mənası, ictimai çəkisi, tarixi məzmunu və tərbiyəvi gücü də yaşadılmalıdır. Tarixi yer yalnız sərhədləri müəyyən edilmiş daş tikili deyil; o, həm də yaddaş məkanıdır. Əgər bu məkanın tarixini cəmiyyət bilmirsə, onunla emosional və mənəvi bağ qurmursa, həmin abidə sanki sussa da, əslində biz onu eşidə bilməmiş oluruq. Halbuki abidələr danışmalıdır. Onlar xalqın özünə öz tarixini xatırlatmalı, gənc nəsillərə kim olduqlarını anlatmalı, gələcəyə isə hansı dəyərlər üzərində dayanmağın vacibliyini göstərməlidir.
Xüsusilə gənclər üçün tarixi yerlərin əhəmiyyəti son dərəcə böyükdür. Vətənə bağlılıq yalnız sözlə yaranmır; onu görmək, tanımaq, duymaq və yaşamaq lazımdır. Gənc insan qədim məbədin, türbənin, qalanın, yaşayış məskəninin, tarixi məhəllənin və ya arxeoloji sahənin qarşısında dayandıqda, keçmişlə arasında canlı mənəvi körpü qurulur. O anlayır ki, bu torpaq yalnız coğrafi məkan deyil, nəsillərin zəhməti, ağrısı, sevinci, yaradıcılığı və mənəvi əzmi ilə formalaşmış böyük bir tarixdir. Belə düşüncə isə vətənpərvərlik hissini təbii və dərin şəkildə gücləndirir. Elə buna görə ailə, məktəb, ali təhsil müəssisələri və mədəniyyət qurumları gəncləri tarixi abidələrlə daha yaxından tanış etməli, onlarda irsə sevgi və məsuliyyət formalaşdırmalıdır.
Abidələrin qorunması yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyə sərmayədir. Çünki mədəni irs xalqın mənəvi dayanıqlığını təmin edir. Kimliyini qoruyan cəmiyyətlər daha inamlı, daha möhkəm və daha davamlı olur. Tarixi yaddaşı zəifləmiş toplumlarda isə mənəvi bağlar da getdikcə boşalır. Abidə dağılanda təkcə divar uçmur; bəzən bir dövrün izi, bir xalqın xatirəsi, bir mədəni qatın izahı da itib gedir. Buna görə irs itkisi heç vaxt yalnız maddi itki sayılmamalıdır. Bu, həm də milli yaddaşın parçalanması, tarixi davamlılığın zədələnməsi deməkdir.
Beynəlxalq səviyyədə də bu günün məqsədi məhz mədəni irsin müdafiəsi ətrafında həmrəylik yaratmaqdır. ICOMOS bu günü hər il ümumi irs məsuliyyətinə diqqət yönəltmək üçün qeyd edir; UNESCO da 18 aprel tarixinin bir çox ölkədə Dünya İrs Günü kimi dəyərləndirildiyini vurğulayır. ICOMOS-un 2026-cı il üçün diqqət mərkəzinə çıxardığı istiqamətlərdən biri də canlı irsin əhəmiyyətidir ki, bu yanaşma abidələrin yalnız keçmişin qalığı deyil, bu günlə bağlı yaşayan mədəni məna daşıyıcısı olduğunu göstərir.
Müasir dövrdə mədəni irsə qarşı təhlükələr də çoxşaxəlidir. ICOMOS son illərdə bu günün mahiyyətini izah edərkən irsin münaqişələr, fəlakətlər və digər böhranlar şəraitində qorunması məsələsinə xüsusi diqqət ayırır. Bu yanaşma göstərir ki, abidələrin taleyi artıq yalnız keçmişi öyrənmək mövzusu deyil; bu, həm də bəşəriyyətin sınaq anlarında öz dəyərlərinə nə dərəcədə sahib çıxa bildiyinin göstəricisidir.
Ancaq bütün təhdidlərə baxmayaraq, irsin qorunması istiqamətində əsas güc yenə də insanın mədəni şüurundan başlayır. Əgər cəmiyyət abidəni özününkü hesab edirsə, ona yad əşya kimi deyil, şəxsiyyətini tamamlayan dəyər kimi baxırsa, həmin irsin yaşamaq imkanı da artır. Bu mənada hər bir vətəndaşın rolu vardır. Tarixi məkanı təhqir etməmək, divarlarına yazı yazmamaq, ətrafını çirkləndirməmək, oraya yalnız ekskursiya yeri kimi deyil, milli yaddaş yeri kimi yanaşmaq belə böyük mədəni davranışdır. Böyük qoruma siyasəti çox vaxt kiçik mədəni vərdişlərdən başlanır.
Publisistik baxımdan desək, abidələr daşın yaddaşa çevrilmiş formasıdır. Onlar susur, amma danışır; hərəkətsizdir, amma zamanla yol gedir; keçmişə aiddir, amma gələcəyə xidmət edir. Bu baxımdan tarixi yerlər xalqın yaddaş xəritəsidir. Həmin xəritə silinərsə, gələcək nəsillər yalnız məkanını deyil, mənəvi istiqamətini də itirə bilər. Buna görə də tarixə münasibət mərasim xarakteri daşımamalı, gündəlik mədəni davranış norması kimi yaşamalıdır. 18 aprel bizə məhz bunu xatırladır: irsə sevgi birdəfəlik duyğu deyil, davamlı və məsuliyyətli münasibətdir.
Tarixi abidələr, qədim yaşayış yerləri, memarlıq nümunələri və arxeoloji sahələr həm də milli qürur mənbəyidir. Xalqın yaratdığı və qoruyub bu günə çatdırdığı hər dəyər onun sivilizasiya içində tutduğu yeri göstərir. Bu baxımdan abidələr yalnız keçmişin nişanəsi deyil, həm də xalqın dünyaya təqdim etdiyi mədəni imzadır. Həmin imzanın silinməməsi, təhrif olunmaması və düzgün çatdırılması isə hamımızın borcudur. Dövlət qurumlarının, elmi müəssisələrin, muzeylərin, arxivlərin, təhsil ocaqlarının, media subyektlərinin və vətəndaş cəmiyyətinin bu məsələdə birgə fəaliyyəti xüsusilə vacibdir. Çünki mədəni irsi qorumaq tək bir qurumun işi deyil, bütöv cəmiyyətin ortaq iradəsidir.
Beynəlxalq Abidələr və Tarixi Yerlər Günü münasibətilə ən vacib çağırış budur: tarixə tamaşa etməyək, onu anlayaq; abidələrə uzaqdan baxmayaq, onları mənəvi sərvət kimi yaşadaq; tarixi yerləri yalnız keçmişin xatirəsi saymayaq, onları gələcəyin mədəni dayağı kimi qoruyaq. Çünki bir xalqın keçmişi onun yaddaşıdırsa, abidələri həmin yaddaşın görünən simasıdır. O simanı qorumaq isə özünə, öz kökünə və gələcək nəsillərə sədaqət deməkdir.
18 aprel bu baxımdan sadəcə təqvim günü deyil. Bu, tarixi vicdan günüdür. Bu gün bizə xatırladır ki, daş da danışır, divar da yaddaş daşıyır, məkan da tərbiyə edir. Tarixin nəfəsi abidələrdə yaşayırsa, deməli, həmin abidələri qorumaq bizim həm mənəvi, həm mədəni, həm də vətəndaşlıq borcumuzdur. Keçmişə ehtiram göstərən xalq gələcəyini daha möhkəm qurur. Tarixini qoruyan millət isə zaman qarşısında daha qürurlu dayanır.
Zenfira Seyidova
Naxçıvan Dövlət Universiteti, Tarix-filologiya fakültəsi
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
