Cizgi filmlər uşaqları əyləndirir, yoxsa davranışını pozur? - onlar qara SİYAHIDADIR

Müasir dövrdə cizgi filmlər uşaqların sosial, emosional və davranış inkişafında mühüm rol oynayır. Uşaq psixologiyası sahəsində aparılan elmi tədqiqatlar göstərir ki, izlənilən məzmunun növü uşağın dünyagörüşünə və davranış modelinə birbaşa təsir edir.

AzEdu.az xəbər verir ki, xüsusilə erkən yaş dövründə uşaqlar müşahidə etdikləri davranışları təqlid etməyə meylli olduqları üçün cizgi filmlərdə təqdim olunan obrazlar və hadisələr onların psixoloji formalaşmasına təsir göstərə bilir.

Elmi araşdırmalarda tez-tez qeyd olunan anlayışlardan biri “social learning” (sosial öyrənmə) nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə uşaqlar başqalarının davranışlarını müşahidə edərək onları təkrar edir. Bu baxımdan, şiddət və aqressiya elementləri ilə zəngin olan cizgi filmlər uşaqlarda mənfi davranışların artmasına səbəb ola bilər.

Məsələn, Tom and Jerry (Tom və Cerri) kimi klassik cizgi filmlərdə fiziki zorakılıq gülməli formada təqdim edilsə də, uşaq bunu real davranış kimi qəbul edə və gündəlik həyatda təkrarlaya bilər.



Daha ekstremal nümunə kimi Happy Tree Friends (Şən Meşə Dostları) göstərilə bilər ki, burada açıq və qrafik şiddət səhnələri uşaqlar üçün ciddi psixoloji risk yaradır.

Digər mühüm anlayış “desensitization” (həssaslığın azalması) adlanır. Bu proses zamanı uşaq davamlı olaraq şiddət səhnələrinə məruz qaldıqda, zamanla buna qarşı emosional reaksiyası zəifləyir. Bu baxımdan, Family Guy (Ailə Oğlanı) və South Park (Cənub Parkı) kimi əsasən böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş animasiyalar xüsusi risk daşıyır. Bu cizgi filmlərdə kobud dil, etik normalara zidd davranışlar və sosial dəyərlərin lağa qoyulması uşaqların davranış modelinə mənfi təsir göstərə bilər.

Psixoloji təsirlərlə bağlı digər anlayış isə “attention span” (diqqət müddəti) kimi tanınır. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, sürətli və xaotik səhnələr uşaqların diqqətini uzun müddət bir nöqtədə saxlamaq qabiliyyətini zəiflədə bilər. Bu baxımdan SpongeBob SquarePants (Süngər Bob Kvadrat Şalvar) cizgi filmi ətrafında aparılan tədqiqatlar xüsusi diqqət çəkir. ABŞ-da aparılmış bir araşdırmada 4 yaşlı uşaqlara bu cizgi filmi izlədildikdən sonra onların koqnitiv (idrak) funksiyaları yoxlanılmış və nəticədə qısa müddətli olaraq diqqət, yaddaş və özünü idarəetmə (self-control — özünü nəzarətdə saxlama) bacarıqlarında zəifləmə müşahidə olunmuşdur. Tədqiqatçılar bunu cizgi filminin sürətli tempi, tez-tez dəyişən səhnələri və həddindən artıq vizual stimullarla əlaqələndirirlər. Bu səbəbdən erkən yaşlı uşaqlar üçün belə kontentin məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur.

Bundan əlavə, The Simpsons (Simpsonlar) kimi satirik cizgi filmlər “satira” üzərində qurulmuşdur və əsasən böyüklər auditoriyası üçün nəzərdə tutulur. Lakin uşaqlar tərəfindən də izlənildiyi üçün bu cizgi film xüsusi müzakirə mövzusudur. Burada ata obrazı tez-tez məsuliyyətsiz, uşaq obrazı isə qaydalara qarşı çıxan və cəzasız qalan biri kimi təqdim edilir. Elmi baxımdan bu, sosial öyrənmə baxımından risklidir, çünki uşaq bu davranışları model kimi qəbul edə bilər. Uşaqlar satiranı tam başa düşmədikdə isə bu davranışları normal və qəbul edilən davranış kimi qavrayırlar.

Son illərdə xüsusi diqqət çəkən problemlərdən biri də “Elsagate” adlanan fenomenlə bağlıdır. Bu termin internetdə uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş kimi təqdim edilən, lakin əslində qorxulu, zorakı və ya psixoloji baxımdan narahatedici məzmunlar ehtiva edən videoları ifadə edir. Bu cür videolar uşaqları gizli şəkildə manipulyasiya edə və onların emosional vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Nəticə olaraq, elmi araşdırmalar göstərir ki, uşaqlar üçün cizgi filmlərin təsiri onların məzmunundan birbaşa asılıdır. Şiddət, aqressiya, qorxu və etik olmayan davranışları təbliğ edən cizgi filmlər uşaqlarda aqressiyanın artmasına, empatiya (başqalarının hisslərini anlama qabiliyyəti) səviyyəsinin azalmasına və sosial davranışların pozulmasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən valideynlərin uşaqların izlədiyi məzmuna nəzarət etməsi və onların yaşına uyğun, maarifləndirici və müsbət dəyərlər aşılayan cizgi filmlərə üstünlük verməsi vacib hesab olunur.