Bu geosiyasi mənzərədə Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız milli sərhədlərin müdafiəsi deyil, həm də Cənubi Qafqaz, Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya və bütövlükdə Türk dünyasında dayanıqlı təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasıdır. Məhz bu baxımdan Bakı son illərdə yürüdüyü çoxvektorlu və strateji uzaqgörən xarici siyasətlə yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının əsas memarlarından birinə çevrilib.
Qlobal böhranların Cənubi Qafqaza təsiri: yeni təhlükəsizlik zərurəti
Şimalda Rusiya-Ukrayna müharibəsinin uzanması Qara dəniz-Qafqaz xəttində hərbi-siyasi riskləri artırır. Bu müharibə təkcə Avropanın deyil, Cənubi Qafqazın da təhlükəsizlik balansına birbaşa təsir edir. Rusiya faktorunun zəifləməsi, Qərbin regiona artan marağı və yeni enerji-tranzit marşrutlarının önə çıxması bölgəni böyük güclərin rəqabət meydanına çevirir.
Cənub istiqamətində isə İran ətrafında formalaşan mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət Azərbaycan üçün həm təhlükəsizlik, həm də kommunikasiya baxımından yeni çağırışlar yaradır. İranın regional proseslərdə aktivliyi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmaların genişlənmə ehtimalı və bunun Xəzər-Qafqaz dəhlizlərinə təsiri Bakı üçün qabaqlayıcı strateji planlamanı zəruri edir. Bu reallıq fonunda Azərbaycan artıq yalnız milli səviyyədə deyil, regional kollektiv təhlükəsizlik platformalarının gücləndirilməsi xəttini prioritetləşdirir.
İkinci Qarabağ savaşından sonra Bakı: təhlükəsizlik gündəliyini müəyyən edən güc mərkəzi
2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsində əldə edilən tarixi Qələbə regionun geosiyasi düzənini köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan təkcə ərazi bütövlüyünü təmin etmədi, həm də Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və sülh gündəliyini formalaşdıran başlıca aktora çevrildi. Müharibədən sonra Bakının ortaya qoyduğu sülh təşəbbüsləri, kommunikasiya xətlərinin açılması, nəqliyyat dəhlizlərinin bərpası və çoxtərəfli əməkdaşlıq platformaları regionun yeni təhlükəsizlik fəlsəfəsinin əsasını təşkil etdi.
Azərbaycanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, Bakı qonşu dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipindən çıxış etməklə sülhə söykənən, lakin güc balansını da nəzərə alan realist təhlükəsizlik modeli qurur.
Bu siyasətin mahiyyəti qonşularla qarşıdurmadan qaçmaq; regional iqtisadi asılılığı artırmaq; nəqliyyat və enerji inteqrasiyası ilə siyasi sabitliyi möhkəmləndirmək; Türk dünyasını vahid geosiyasi platformaya çevirmək.
Türk Dövlətləri Təşkilatı: mədəni platformadan geosiyasi gücə
Hazırkı beynəlxalq sistemdə ən perspektivli təhlükəsizlik formatlarından biri Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində inteqrasiyanın sürətlənməsidir.
Son illər TDT artıq sadəcə ortaq dil, tarix və mədəniyyət platforması olmaqdan çıxaraq siyasi, iqtisadi, müdafiə və təhlükəsizlik koordinasiyasına yönələn real güc mərkəzinə çevrilməkdədir. 2026-cı il üzrə aparılan son geosiyasi təhlillər də göstərir ki, təşkilat Avrasiyada yeni strateji ox kimi formalaşır və təhlükəsizlik əməkdaşlığı əsas prioritetlərdən birinə çevrilir.
Burada Azərbaycanın rolu xüsusilə fərqlənir. Bakı Türkiyə ilə strateji hərbi müttəfiqliyi dərinləşdirib; Mərkəzi Asiya ilə Xəzər üzərindən logistika bağlarını gücləndirib; Orta Dəhlizi geosiyasi alətə çevirib; Cənubi Qafqazı Türk dünyasının qərbə çıxış qapısı kimi möhkəmləndirib.
Bu proses TDT-ni gələcəkdə aşağıdakı istiqamətlər üzrə yeni güc mərkəzinə çevirə bilər:
1) Siyasi koordinasiya bloku
BMT, İƏT, Qoşulmama Hərəkatı, ATƏT və digər platformalarda ortaq mövqe.
2) İqtisadi inteqrasiya məkanı
Ortaq gömrük rejimi, rəqəmsal ticarət, enerji bazarı, vahid logistika.
3) Müdafiə və təhlükəsizlik platforması
Birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı, kəşfiyyat mübadiləsi, terror və hibrid təhdidlərə qarşı ortaq mexanizm.
Yeni dünya düzənində TDT-nin mümkün geosiyasi missiyası
Dünya tədricən unipolyar sistemdən çoxqütblü düzənə keçir. ABŞ-Çin rəqabəti, Rusiya-Qərb qarşıdurması və Yaxın Şərqdəki parçalanmış təhlükəsizlik mühiti yeni regional güc mərkəzlərinə ehtiyacı artırır.
Bu kontekstdə TDT Avropa ilə Asiyanı birləşdirən təhlükəsiz geoiqtisadi körpü, Mərkəzi Asiyada balanslaşdırıcı siyasi güc, Cənubi Qafqazda sabitləşdirici təhlükəsizlik platforması, Yaxın Şərqdə alternativ diplomatik aktor rolunu oynaya bilər.
Ən mühüm məqam isə budur ki, belə bir güc mərkəzinin formalaşması yalnız türk dövlətlərinin deyil, digər region ölkələrinin də maraqlarına uyğundur. Çünki bu model böyük güclərin rəqabətini yumşaldan, regional sahiblənməni gücləndirən və təhlükəsizliyi lokallaşdıran mexanizm yaradır.
Bakı yeni təhlükəsizlik fəlsəfəsinin siyasi nüvəsini formalaşdırır
Mövcud qlobal və regional proseslər göstərir ki, Azərbaycan artıq klassik milli təhlükəsizlik çərçivəsindən çıxaraq Türk dünyasının kollektiv strateji təhlükəsizlik sisteminin əsas siyasi mərkəzi roluna yüksəlir.
Bakının çoxvektorlu diplomatiyası, Türkiyə ilə strateji tandem, Mərkəzi Asiya ilə dərinləşən əlaqələr və TDT-nin institusional gücləndirilməsi yaxın illərdə Avrasiyada yeni siyasi-hərbi güc mərkəzinin formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Bu baxımdan Azərbaycanın yürüdüyü siyasət təkcə milli maraqların müdafiəsi deyil, həm də Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan geniş coğrafiyada yeni təhlükəsizlik arxitekturasının təməl daşlarının qoyulmasıdır.
Mürtəza Bünyadlı
Siyasi şərhçi
Təklifinizi, şikayətinizi bizə yazın. Sizi dinlərik. 055 634 88 31
