ain.az bildirir, Milli.az portalına istinadən.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Hələ yaxın vaxtadək Dubay dünyaya sadəcə daşınmaz əmlak, turizm paketləri və vergi güzəştləri satmırdı. O, bundan qat-qat bahalı bir "məhsul" təklif edirdi - toxunulmazlıq hissini. Xroniki gərginlikdən yaxa qurtara bilməyən Yaxın Şərq fonunda əmirlik onilliklər boyu elə bir məkan obrazı qurmuşdu ki, sanki regional təlatümlər ona toxunmurdu: burada yaşamaq, yatırım etmək, qərargah açmaq, kapital köçürmək, uşaq böyütmək və illər sonrasını planlaşdırmaq mümkün idi.
Məhz bu formul - təhlükəsizlik və komfort, qloballıq və dəbdəbə, Şərq və Qərb tipli biznes qaydalarının sintezi - Dubayı XXI əsrin xüsusi siyasi-iqtisadi fenomeninə çevirmişdi. Ancaq ABŞ-nin İrana qarşı müharibəsi bu konstruksiyanın zəif nöqtəsini qəfil çılpaq şəkildə üzə çıxardı: sistem təkcə pulun, infrastrukturun və PR maşınının hesabına ayaqda qalmırdı, həm də böyük müharibənin alovunun heç vaxt Dubayın şüşə-beton səltənətinə yetişməyəcəyinə dair inamın üzərində dayanırdı. İndi isə bu inam çat verib.
2026-cı ilin fevralının sonundan etibarən, münaqişə açıq fazaya keçəndə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri birbaşa hərbi-siyasi təzyiq zonasına düşdü. İran ABŞ-nin hərbi infrastrukturu, logistika zənciri və özünə qarşı əməliyyatlara dəstəklə əlaqələndirdiyi körfəz ölkələrinə zərbələr endirməyə başladı. Bu zərbələrin ən həssas və simvolik episentri məhz Dubay oldu - ona görə yox ki, ən hərbiləşmiş şəhərdir, ona görə ki, ən görünən şəhərdir. Səhranın ortasındakı bazaya zərbə regional effekt yaradır, Dubayın hava limanına, maliyyə rayonuna, hotellərinə və logistika qovşaqlarına zərbə isə qlobal rezonans doğurur. Strateji hesab da elə burada idi: şəhəri fiziki baxımdan yerlə-yeksan etməkdən çox, onu "həssas və kövrək məkan" obrazı ilə yoluxdurmaq.
Psixoloji effekt maddi zərərdən heç də az önəm daşımadı. Dubay elə bir şəhər kimi yaşayırdı ki, burada risk sanki mötərizədən kənara çıxarılmışdı. İnsanlar ora təkcə gəlir dalınca yox, həm də idarə olunan reallıq hissi üçün gəlirdilər: göydələnlər, dəniz, xidmət səviyyəsi, birbaşa uçuşlar, beynəlxalq məktəblər, lüks məhəllələr, kapital üçün vizasız hərəkət rahatlığı və supervarlılar üçün yumşaq mühit. Belə bir fonda havada tutulan hədəflərin görüntüləri, nəqliyyat infrastrukturunun yaxınlığında baş verən yanğınlar, hava limanının işində pozuntular və maliyyə sektorunun əsəbi reaksiyası görünəndə aydın oldu: zərbə Dubay modelinin düz ürəyinə dəyib. Onilliklər boyu təhlükəsizliyi öz brendinin ayrılmaz hissəsi kimi satan şəhər üçün hətta məhdud sayda hücum seriyası belə birbaşa fiziki zərərdən qat-qat böyük reputasiya itkisi deməkdir.
Dubay xüsusilə ona görə həssasdır ki, klassik neft iqtisadiyyatı deyil, yalnız xammal hesabına yaşamır. Onun əsas qürur mənbəyi də elə bu idi. Son onilliklər ərzində əmirlik özünü çoxqatlı xidmət maşınına çevirə bilmişdi. 2025-ci ildə Dubay 19,59 milyon gecələməli beynəlxalq turist qəbul etmişdi, DXB hava limanı isə rekord həddə - 95,2 milyon sərnişinə xidmət göstərmişdi. Bu, hava limanının tarixində ən yaxşı il, dünyada isə beynəlxalq sərnişin axını baxımından ən yüksək göstəricilərdən biri idi. Təkcə 2025-ci ilin birinci rübündə DXB-dən 23,4 milyon sərnişin keçmişdi, ilk yarımildə isə bu rəqəm 46 milyona çatmışdı. Dubay üçün bu, sadəcə nəqliyyat mərkəzi deyil, iqtisadiyyatın qan-damar sistemidir - hotellərdən və ticarətdən tutmuş daşınmaz əmlak və maliyyə xidmətlərinədək hər şey onun üzərində qurulub.
Turizm və aviasiya Dubay üçün dekorativ sahələr deyil, böyümə modelinin daşıyıcı divarlarıdır. 2025-ci ildə əmirlikdə hotellərin orta doluluq səviyyəsi 80 faizi keçirdi, şəhər isə ardıcıl üçüncü il beynəlxalq turizm üzrə rekordlarını yenilədi. Bu da o deməkdir ki, normallıq hissinə dəyən hər zərbə dərhal ləğv olunan bronların, yarımçıq qalan istirahət planlarının, konfrans sənayesində fasilələrin, aviaşirkət cədvəllərində pozuntuların və sığorta xərclərinin artmasının dilinə çevrilir. Hava limanı ətrafına endirilən zərbələrdən və uçuşlara qoyulan dövri məhdudiyyətlərdən sonra iqtisadiyyatın məhz bu seqmenti şoku ilk hiss edən sahə oldu. Minlərlə reysin ləğvi və avialogistika xərclərinin kəskin artımı barədə məlumatlar yayıldı, bəzi hava yükdaşımalarında tarif sıçrayışı 70 faizə qədər yüksəldi. Pulun, insanların və malların hərəkət sürətinin baza dəyər sayıldığı bir şəhər üçün belə nasazlıq sinir sisteminə vurulan zərbə ilə eyni anlam daşıyır.
İnvestisiya tərəfi də az önəmli deyil. Dubay artıq çoxdan qlobal kapitalın iri yenidənbölgü mərkəzi kimi yaşayır. Təkcə 2025-ci ilin ilk yarısında əmirlik 40,4 milyard dirhəm həcmində birbaşa xarici investisiya cəlb etmişdi və yeni greenfield layihələrinin sayına görə yenə də dünya liderləri sırasına çıxmışdı. 2024-cü ildə Dubay bu tip layihələrin sayına görə ardıcıl dördüncü dəfə dünyada birinci olmuş, 1117 layihə qeydə alınmışdı. Bu, sadəcə statistika deyil, etimad indikatorudur. İnvestor Dubaya ona görə gəlmir ki, başqa gedəsi yeri yoxdur, ona görə gəlir ki, bu qovşağı proqnozlaşdırıla bilən məkan sayır. Müharibə isə tam əksini edir: Dubay "case"inə yeni risk əmsalı əlavə edir. Münaqişə nə qədər uzun çəkirsə, şəhər üçün "proqnozlaşdırıla bilənlik" anlayışı bir o qədər bahalaşır.
Şəhərin maliyyə imicinə dəyən zərbə xüsusilə ağrılı oldu. Bankların, fondların, beynəlxalq şirkət ofislərinin və transsərhəd aktivlərə xidmət göstərən strukturların cəmləşdiyi rayonun üzərində dronlar görünəndə və ya vurulan hədəflərin qalıqları həmin əraziyə düşəndə, təsir çoxdan lokal panikanın sərhədini aşır. Hətta binalar salamat qalsa, ticarət ertəsi gün yenidən açılsa belə, investorların beynində başqa fikir qalır: əgər bu, bir dəfə mümkün olubsa, deməli, yenə təkrarlana bilər. Elə buna görə də bəzi müştərilərin vəsaitlərini daha uzaq Asiya yurisdiksiyalarına köçürmək cəhdləri, beynəlxalq şirkət əməkdaşlarının məsafədən iş rejiminə keçirilməsi və ayrı-ayrı mütəxəssislərin müvəqqəti relokasiyası barədə xəbərlərə sadəcə əsəbi reaksiya kimi yox, kapitalın davranış məntiqində dəyişimin ilk simptomu kimi baxmaq lazımdır. Pul gəlirliliyi sevir, amma ondan da çox sabitliyi sevir.
Dubay sisteminin başqa bir həssas siniri daşınmaz əmlak sektorudur. Bu bazar təkcə əmirliyin simvoluna yox, həm də onun əsas psixoloji indikatoruna çevrilib. 2025-ci ildə Dubay daşınmaz əmlak bazarı tarixi rekord vurdu: 917 milyard dirhəm dəyərində 270 mindən çox sövdələşmə qeydə alındı. İcarə seqmenti də böyüdü: qeydiyyatdan keçən kirayə müqavilələrinin sayı 6 faiz, ümumi dəyəri isə 17 faiz artaraq 126,4 milyard dirhəmə çatdı. İlk baxışda bu, dayanıqlılıq triumfu kimi görünür. Amma məhz belə bazar müharibə dövründə xarici alıcının əhval-ruhiyyə dəyişiminə xüsusilə həssas olur. Dubayda tələbin böyük hissəsi həmişə istehlak yox, investisiya xarakteri daşıyıb. Bunun mənası sadədir: investor şəhəri artıq "sakit liman" kimi görmürsə, dərhal aktivlərini satmaya da bilər, amma dünən olduğu kimi yeni alışlara da can atmır.
Buradan da əsas təhlükə doğur: müharibə Dubay daşınmaz əmlakını bir anda çökdürməyə bilər, amma illər boyu qiymətləri yuxarı çəkən emosional premiumu əlindən ala bilər. Şəhər uzun müddət status, təhlükəsizlik və gəlirliliyin nadir kombinasiyası kimi satılıb. Bu formuldakı "təhlükəsizlik" elementi sıradan çıxanda, qalan iki göstərici də yenidən hesablanmağa başlayır. Üstəlik, indiki münaqişədən əvvəl də bazarda artıq "qızışma" əlamətləri müzakirə olunurdu: beynəlxalq araşdırmalar Dubayı mənzil bazarı şişmiş şəhərlər sırasında göstərirdi, son illərin qiymət artımı isə hətta əhalinin və kapitalın real axını fonunda belə həddindən artıq sürətli görünürdü. Müharibə şəraitində belə bazar sadəcə bahalı yox, həm də əsəbi bazara çevrilir.
Dubay yüksək sürətlər və yüksək gözləntilər üzərində yaşamağa öyrəşib. Bu, demoqrafiyaya da aiddir. Əhalinin əsasını əcnəbilər təşkil edir - müxtəlif hesablamalara görə, ölkə miqyasında ekspatlar əhalinin təxminən 88-89 faizini formalaşdırır, Dubayın özündə isə bu pay daha da yüksəkdir. Başqa sözlə, şəhər demək olar ki, tamamilə bu məkanla əlaqəsi çox vaxt vətəndaşlıqdan yox, müqavilədən ibarət olan insanlardan qurulub. Onlar burada təhlükəsizlik, qazanc və rahatlıq olduğu müddətdə qalırlar. Bu amil sülh dövründə Dubay sistemini son dərəcə səmərəli edir, müharibə vaxtı isə onu qeyri-adi dərəcədə həssaslaşdırır. Klassik milli dövlət üçün psixoloji zərbə patriotik səfərbərlik vasitəsilə müəyyən qədər amortizasiya oluna bilər. İstənilən an yurisdiksiya dəyişə bilən rezidentlərlə dolu qlobal şəhər üçün isə belə amortizasiya xeyli zəifdir.
Məhz buna görə indiki böhran Dubayı təkcə ərazi kimi yox, mühit kimi də vurur. Bu əmirlik tarixən yad insanlar üçün nəhəng etimad maşını kimi qurulub: hindistanlı sahibkarlar, avropalı top-menecerlər, ərəb investorlar, rus və postsovet məkanından olan varlı rezidentlər, texnoloji mütəxəssislər, maliyyə vasitəçiləri, ailə ofislərinin sahibləri, kreativ peşə adamları və şəhərin dəbdəbəsini mümkün edən onlarla miqrant kateqoriyası üçün. Onlar Dubayı təhlükəsiz platforma kimi gördükcə sistem işləyir. Amma kütləvi şüurda "Dubayda da atırlar" fikri yarandığı an bu belə kapital marşrutlarının, həyat marşrutlarının və karyera marşrutlarının ləng, amma hiss olunan şəkildə yenidən gözdən keçirilməsinə start vermək üçün kifayətdir.
BƏƏ hakimiyyəti çox yaxşı anlayır ki, mərc təkcə təhlükəsizlik yox, həm də obraz uğrundadır. Ona görə də hava hücumundan müdafiənin gücləndirilməsi, ictimai məkanlarda məhdudiyyətlər və əlavə nəzarət tədbirləri ilə paralel olaraq informasiya müdafiəsi də işə salındı. İctimai sahədə sakitləşdirici kontentin, sabitlik, normallıq, gündəlik həyat və davam edən biznes fəallığını nümayiş etdirən materialların axını gücləndi. Ancaq burada fundamental ziddiyyət ortaya çıxır: söhbət havadan, servisdən və yeni layihələrdən gedəndə imici marketinqlə saxlamaq olar. Müharibədən söhbət gedəndə isə marketinq coğrafiyaya dirənir. Dubayı regiondan "yenidən mövqeləndirmək" mümkün deyil. O, olduğu yerdədir. Deməli, əsas sual artıq şəhərin öz dayanıqlılığı barədə nə qədər inandırıcı danışacağı deyil, real təhlükəsizlik hissini nə qədər tez geri qaytara biləcəyidir.
Niyə Tehran Körfəz ölkələrini, o cümlədən BƏƏ-ni hədəfə aldı?
Məsələni sadə "qisas" məntiqinə endirmək yanlış olardı. İran üçün Körfəz ölkələri sadəcə qonşular deyil, ABŞ-nin hərbi və iqtisadi mövcudluğunun həyati əhəmiyyətli periferiyasıdır. Region ərazisində Amerika hərbi obyektləri, logistika qovşaqları, təchizat marşrutları, kəşfiyyat infrastrukturu, nəqliyyat və maliyyə dəstəyi sistemləri yerləşir. Bu mənzərədə BƏƏ-yə, Qətərə, Bəhreynə, Küveytə və digər monarxiyalara zərbələr əslində münaqişənin qiymətini genişləndirmək cəhdidir. Tehran açıq mesaj verir: əgər müharibə ona qarşı aparılırsa, o, yalnız İran ərazisi ilə məhdudlaşmayacaq. Məqsəd ABŞ əməliyyatını regiondakı tərəfdaşlıq arxitekturasına daxil olan hər kəs üçün iqtisadi cəhətdən "zəhərli" etməkdir.
Dubayın bu sxemdə seçilməsi təsadüfi deyildi. Bu, asimmetrik təzyiq üçün ideal hədəfdir. Qlamur meqapolisə zərbələrin hərbi məntiqi məhdud olsa da, siyasi və psixoloji təsiri maksimumdur. Əvəzində isə media və maliyyə rezonansı misilsizdir. Hava limanı yaxınlığında bir yanğın, uçuşların qısa müddətli dayanması, birja üzərində bir günlük panika, bronların kütləvi ləğvi - və effekt raketdən də sürətlə bütün dünyaya yayılır. Tehran əslində bunu göstərməyə çalışırdı: region ABŞ-İran qarşıdurmasına cəlb olunubsa, onun ən parlaq şəhəri belə müharibədən kənarda "ada" kimi qala bilməz.
Eyni zamanda BƏƏ son dərəcə mürəkkəb dilemmanın içində qaldı. Bir tərəfdən, ölkə onilliklər ərzində ABŞ ilə təhlükəsizlik, texnologiya, silahlanma, investisiya və strateji koordinasiya sahələrində sıx münasibətlər qurub. Digər tərəfdən isə Əmirliklərin iqtisadi fəlsəfəsi sabitlik, logistika etibarlılığı və qlobal biznes üçün neytral cazibə üzərində qurulub. Başqa sözlə, BƏƏ-nin güc müttəfiqi var, amma onun sərvəti müharibədən yox, proqnozlaşdırıla bilənlikdən doğur. İndiki böhran məhz bu iki sütunu bir-birinə toqquşdurur. ABŞ-la inteqrasiya dərinləşdikcə hərbi risk artır, "sakit liman" statusunu qorumaq istəyi gücləndikcə isə eskalasiyadan uzaqlaşmaq cazibəsi böyüyür.
Müharibənin iqtisadi zərbəsi artıq turizm və aviasiya ilə məhdudlaşmır. Regionda enerji və nəqliyyat infrastrukturuna hücumlar, Hörmüz boğazı ətrafında gərginlik və sığorta xərclərinin artması daşımaların qiymətinə, təchizat zəncirlərinə və korporativ planlaşdırmaya birbaşa təsir edir. Vacib məqam budur: Dubay vakuumda yaşamır. Onun uğuru qlobal kapital, neft, konteyner, sərnişin, xidmət və data axınlarına dərin inteqrasiyadan qaynaqlanır. Regional riskin qiyməti artan kimi hesab ilk növbədə Dubaya gəlir - məhz ən çox inteqrasiya olunmuş qovşaq olduğu üçün.
Bununla belə, Dubay modelinin çökdüyünü demək də tələsik nəticə olardı. Əmirliyin hələ də ciddi üstünlükləri var: dünya səviyyəli infrastruktur, güclü maliyyə ehtiyatları, effektiv dövlət aparatı, dərin logistika şəbəkəsi, böyük biznes inertiyası və sürətli adaptasiya vərdişi. Cəbəl Əli limanı bu gün də qlobal ticarətin əsas düyünlərindən biri olaraq qalır - 150-dən çox limanla əlaqəlidir, həftədə 80-dən artıq servis tərəfindən xidmət alır, 27 körpü və 5 kilometrlik yanalma xətti ilə işləyir. Belə aktivlər müharibə şəraitində bir həftəyə yoxa çıxmır.
Amma indiki böhran əsas mifi dağıdır: guya Dubay müharibələrin öz qaydası ilə getdiyi regionda "iqtisadi İsveçrə" kimi mövcud ola bilər və qlobal vitrindən kənarda qalmaq mümkündür. Mümkün deyil. Əksinə, ilk zərbə məhz vitrinlərə dəyir.
Bugünkü əsas nəticə budur: Dubay üçün müharibə təkcə HHM sistemləri və dronların vurulması məsələsi deyil. Bu, onun mövcudluq fəlsəfəsinin sınağıdır. Şəhər post-siyasi komfortun paytaxtı kimi qurulmuşdu - insanlar buraya xaosdan qaçmaq üçün gəlirdi, onunla üz-üzə gəlmək üçün yox. Amma Yaxın Şərq bir daha xatırlatdı ki, coğrafiya brendinqdən güclüdür. Ən böyük hava limanını, palma formalı süni adaları, ultra bahalı yaşayış kvartallarını və qlobal maliyyə klasterlərini qurmaq olar. Amma ətrafdakı regional balans dağılmağa başlayanda nə şüşə qüllələr, nə lüks hotellər, nə də aşağı vergilər müharibədən tam sığorta təmin etmir.
Dubay doğrudan da müharibə üçün qurulmamışdı. Elə buna görə də müharibə onun üçün bu qədər dağıdıcı oldu - ilk növbədə onun möcüzəsini daşıyan dünya modelinə vurulan zərbə kimi.
Milli.Az
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
