İran hazırda aşağıdakı 3 nəfər tərəfindən idarə olunur.
İran İslam Respublikasının Konstitusiyasının 111-ci maddəsi 36 ildən sonra ilk dəfə real şəkildə tətbiq olunub. Bu maddə Ali Rəhbərin vəfatı, istefası və ya vəzifəsini icra edə bilməməsi halında ölkənin müvəqqəti idarə olunma mexanizmini müəyyən edir.
Mövcud vəziyyətdə İran hakimiyyəti üç nəfərlik müvəqqəti rəhbərlik şurası tərəfindən idarə olunur. Bu şuraya Prezident Məsud Pezeşkian, Baş məhkəmə hakimi Qulam-Hüseyn Möhseni-Ejei və din xadimi Əlirza Ərafi daxildir. Onlar yeni daimi Ali Rəhbər seçilənə qədər Xameneinin səlahiyyətlərini bölüşdürərək icra edəcəklər.
Konstitusiyaya əsasən, Ekspertlər Məclisi (Ali Məclis) ən qısa müddətdə toplanaraq yeni Ali Rəhbəri seçməlidir. İranın qanunlarına görə, bu qurum ölkənin ən ali dini-siyasi rəhbərini müəyyən etmək səlahiyyətinə malikdir və İranın gələcək siyasi xəttini məhz bu seçim müəyyən edəcək.
Bu proses İran tarixində mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. Çünki ilk dəfədir ki, hakimiyyət müvəqqəti də olsa tək şəxsin əlindən çıxaraq kollegial idarəetmə formasına keçir. Bu isə daxili siyasi balansı dəyişdirə, elit daxilində rəqabəti gücləndirə və ictimai-siyasi gərginliyi artıra bilər.
Beynəlxalq səviyyədə də bu hadisə böyük maraq və narahatlıqla izlənilir. Regional təhlükəsizlik, İranın xarici siyasət kursu və Yaxın Şərqdəki güc balansı bu keçid dövründən birbaşa təsirlənə bilər.
Ümumilikdə, Konstitusiyanın 111-ci maddəsinin işə düşməsi İran İslam Respublikasının gələcək siyasi taleyini formalaşdıracaq tarixi mərhələ kimi qiymətləndirilir. Bu prosesin necə nəticələnəcəyi isə həm İran xalqı, həm də region üçün həlledici olacaq.
Qısası, İran daxilindəki bu siyasi keçid indiki müharibə şəraitində region üçün sabitlik deyil, daha böyük qeyri-müəyyənlik və risklər vəd edir. Bu dövrün necə idarə olunması Yaxın Şərqin gələcək taleyini müəyyən edən əsas faktorlardan biri olacaq.
Hazırkı gərgin müharibə fonunda bu keçid prosesi region üçün son dərəcə riskli və həssas mərhələdir. İranda ali hakimiyyətin müvəqqəti olaraq kollegial idarəetməyə keçməsi qərarvermə mexanizmini zəiflədə, bu isə hərbi və siyasi addımlarda uyğunsuzluq və gecikmələrə səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, rejim daxildə zəiflik görüntüsü verməmək üçün daha sərt və aqressiv xarici siyasət xəttinə üstünlük verə bilər ki, bu da İsrail, ABŞ və onların regional müttəfiqləri ilə qarşıdurma riskini daha da artırır.
Könül Alı
