Ağırlığım, uğurluğum odlara
Bakı, 3 mart, AZƏRTAC
Qışın şaxtasını qovmağa gücü yetən tək bir qığılcım kifayətdir. Bu gün o qığılcım hər bir ocaqda alova çevrilir...
Novruz Azərbaycan xalqının ən qədim və zəngin bayramlarından biridir. Yeni ilin başlanğıcı kimi qeyd olunan bu bayram təbiətin oyanışını, yenilənməni və bərəkəti simvolizə edir. Novruz ənənələri yaradılışın dörd əsas ünsürü - su, od, yel və torpaqla bağlı mərasimləri özündə birləşdirir. Bayramdan əvvəlki Boz ayın ikinci çərşənbəsi Od çərşənbəsi adlanır. Xalq arasında buna "Üskü çərşənbə", "Addı çərşənbə" də deyilir. Bu gün qədim türklərin Günəş və od inancı ilə bağlıdır. Od insan həyatında həm məişət, həm də sakral məna daşıyıb: insanı soyuqdan və təhlükədən qoruyub, eyni zamanda, təmizləyici və qoruyucu qüvvə kimi qəbul edilib.
AMEA Folklor İnstitutunun aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əpoş Vəliyev AZƏRTAC-a açıqlamasında Od çərşənbəsinin mahiyyətindən danışıb.
Alim bildirib ki, xalq yaradıcılığında od və ocaq anlayışı geniş yer tutur. Atalar sözlərində od həm yaradıcı, həm də dağıdıcı qüvvə kimi təqdim olunur: “Odsuz ocaq olmaz”, “Od ilə oynamaq olmaz”, “Od yanan yerdən tüstü çıxar”. Ocaq həm də ailə birliyi, bərəkət və davamlılıq rəmzidir. “Ocağın sönməsin”, “Ocağın bərəkətli olsun” kimi alqışlar bu inancın ifadəsidir. Beləliklə, Od çərşənbəsi qədim od kultunun bu günə qədər yaşadığını göstərən mühüm mərasimdir. Burada od kosmik nizamın, sosial həmrəyliyin və mənəvi yenilənmənin rəmzi kimi çıxış edir və Novruz ənənələrinin ayrılmaz hissəsini təşkil edir.
Ağırlığım, uğurluğum odlara
Od çərşənbəsi qədim insanların Günəşə, oda olan inamından yaranıb. Əcdadlarımız inanırdılar ki, odu nə qədər əziz tutsalar, Günəş torpağı bir o qədər tez isidər, təbiət vaxtında oyanar. Bu günün ən vacib ayini, sözsüz ki, tonqal qalamaqdır. Adətə görə, tonqalın üzərindən tullanarkən keçən ilin dərdi-səri, uğursuzluğu həmin alovda yanır. İnsanlar "Ağırlığım, uğurluğum odlara" deyərək mənfi enerjidən təmizlənirlər. Unutmayın, qədim inanca görə, bayram tonqalını söndürməzlər; o, özü yanıb külə dönməlidir.
Tonqal həm də istilik, işıq, bolluq və məhsuldarlıq rəmzidir. Qədim dövrlərdə dağ zirvələrində tonqal qalamaq həm bayram xəbəri yaymaq, həm də ictimai həmrəylik yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Bu motivə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında da rast gəlinir; burada tonqal həm sakral, həm də xəbərdarlıq və birlik rəmzi kimi təqdim olunur.
Bölgələrdə Od çərşənbəsi – ənənələr yaşayır
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində Od çərşənbəsi özünəməxsus şəkildə qeyd olunur. Tonqalların işığında bir araya gələn insanlar, qədim inancları yaşadaraq, birlik və həmrəylik ruhunu daha da möhkəmləndirirlər.
Bakı və ətraf bölgələrdə küçələrdə, meydanlarda tonqallar yandırılır, insanlar alovun ətrafında toplaşaraq şənlik edirlər. Şəki, Qax və Zaqatalada ailələr həyətlərində böyük tonqallar qalayır, qonşular birlikdə bayram edirlər. Bu bölgədə külək tonqalı alovlandırdıqca insanlar bir-birinə “Bərəkətli olsun” deyə diləklər edirlər. Qarabağ bölgəsində – xüsusilə Ağdam, Füzuli və Şuşada – keçmişdə tonqalın ətrafında yallılar gedilər, sazlı-sözlü məclislər qurulardı. Naxçıvanda hər evdə üzərlik yandırılır, tonqalın külü isə səhər tezdən axar suya tökülür. Cənub bölgəsində isə Od çərşənbəsi odun və suyun vəhdəti kimi qəbul edilir. Tonqal qalamaqla yanaşı, bulağa gedib suya niyyət etmək də yayılmış bir adətdir.
Süfrənin bərəkəti: İsti və ruzili nemətlər
Od çərşənbəsində süfrələrin də öz rəngi və mənası var. Bu gün daha çox isti və “odlu” xörəklərə üstünlük verilir. Süfrəyə bərəkət rəmzi olan plovun gəlməsi, şirniyyatların düzülməsi ailənin ruzisinin bol olacağına işarədir. Paxlava, şəkərbura kimi şirniyyatlar bolluq və şirin həyat arzusunu ifadə edir.
Odun rəmzi olan qırmızı rəngli elementlər (məsələn, səməninin belinə bağlanan qırmızı lent) xüsusi məna daşıyır. Qırmızı rəng həyat enerjisini, gücü və qoruyucu qüvvəni simvolizə edir.
Ənənəvi olaraq qovrulmuş çərəzlər – fındıq, badam, qoz və noxud da olur. Bu çərəzlər məhsuldarlığın və ruzinin artmasını ifadə edir. Şirniyyatlardan şəkərbura, paxlava və qoğal hazırlanır, çünki bunlar Novruz süfrəsinin ayrılmaz hissəsidir.
Ruhun və düşüncənin təmizlənməsi
Od təkcə istilik deyil, həm də işıqdır. Qədim inanclara görə, Od çərşənbəsində evin hər küncündə şam yandırmaq qaranlıq düşüncələri və mənfi enerjini evdən uzaqlaşdırmaq deməkdir. İşıq nurun, saf niyyətin və ümidin rəmzidir.
Bu gün küsülülər barışmalı, insanlar bir-birinə xoş söz deməli, işıqlı gələcək arzulamalıdır. Çünki od yalnız fiziki istilik deyil, həm də mənəvi istilik gətirir.
Od çərşənbəsi təkcə alovun yox, həm də qəlblərin isinməsi, mehribanlıq və paylaşımın simvoludur. Buna görə də süfrə nə qədər zəngin olarsa, evə bir o qədər bolluq və xoşbəxtlik gətirəcəyinə inanılır.
Od çərşənbəniz mübarək! Həyatınız həmişə işıq, sevgi və bərəkətlə dolsun!
Gülay Nəzərova- müxbir
