Sherg.az saytından verilən məlumata əsasən, ain.az məlumatı açıqlayır.
İsmət Türkmən: “Bakı itirilsəydi, Azərbaycan dövləti mövcud ola bilməzdi”
Nuru Paşanın Qafqaz missiyası böyük güclərin planlarını pozdu
Bu gün, Osmanlıdan Cumhuriyyət dövrünə uzanan həyatında həm hərbçi, həm də sənayeçi kimi Türkiyə tarixində iz buraxmış bir şəxsin, Nuru Killigil’in 77-ci vəfat ildönümünü anılır. Osmanlı ordusunun cəsur komandiri, Azərbaycan və Qafqazdakı strateji əməliyyatların öncüsü, daha sonra sənaye sahəsində təşəbbüskar olan Nuru Paşa həyatı ilə cəsarət və fədakarlığın simvolu olub.
Tokat Qaziosmanpaşa Universiteti Atatürk Prinsipləri və İnqilab Tarixi Araşdırma və Tətbiq Mərkəzinin (ATAUM) müdiri Prof.Dr.İsmət Türkmən Sherg.az-a Nuru Paşanın həyatı, uğurları və Bakının taleyində oynadığı roldan danışıb:
"Nuru Killigil 5 May 1890-cı ildə İstanbulda doğulmuş kimi qeyd edilsə də, Ənvər Paşanın bioqrafiyası ilə müqayisədə doğum yerinin Manastır olduğu anlaşılır. Nuru Killigil’in əhali qeydiyyatı İstanbul Beşiktaşda olduğuna görə, doğum yerinə baxmayaraq, qeydiyyatın atasının təşəbbüsü ilə İstanbulda aparıldığı aydın olur. Nuru Killigil ilk və orta hərbi təhsilini Manastırda alıb. Ənvər Paşa yüzbaşı rütbəsində olarkən onu Salonikiyə köçürdüb. 1903-cü ildə Nuru Killigil Kuleli Hərbi Liseyinə daxil olanda, atası Əhməd bəy ailəsi ilə birlikdə İstanbulda kömüb. Nuru Killigil 1903-1906-cı illərdə Kuleli Hərbi Liseyində təhsilini tamamladıqdan sonra Hərbi Məktəbə daxil olub.
26 Avqust 1909-cu ildə Hərbi Məktəbdən leytenant rütbəsi ilə məzun olub və Osmanlı ordusunun önəmli birliklərindən biri olan 3-cü Ordu Karargahına təyin edilib. Bu vəzifə, gənc zabit olaraq onun hərbi karyerasının ilk ciddi məsuliyyət sahəsini təşkil edib. 12 Oktyabr 1910-cu ildə isə Padşahın Maiyet Bölüyünə təyin edilib. Maiyet Bölüyü birbaşa padşahın yanında xidmət edən seçilmiş zabitlərdən ibarət olduğuna görə, bu təyinat Nuru Killigil’in hərbi qabiliyyətinə və intizamına göstərilən etimadın göstəricisi olub. Bu dövr, onun gələcəkdə sahib olacağı kritik vəzifələrin və xüsusilə Qafqazdakı hərbi fəaliyyətlərinin əsasını qoyub".
Tarixçi bildirib ki, Nuru bəyin qardaşı Ənvər Paşanın yanında icazə ilə Berlinə getdiyi zaman, Trablusqap Savaşının başladığını və İtaliyanın Trablusa hücum etdiyini öyrənir:
"Ənvər Paşa dərhal İstanbula yola düşür, Xəlil bəy isə Trablusqapa getmək üçün hazırlığa başlayır. Nuru bəy də könüllü olaraq cəbhəyə qatılmağa qərar verir və Səryavər Hurşid Paşa vasitəsilə Padşahdan zəruri icazəni alır. Xalasının oğlu Xəlil (Kut) Paşa və Əli Çətinkaya ilə birlikdə 15 Noyabr 1911-ci ildə Orient Ekspresi ilə Parisə çatır. İlk cəhdində Marsel vasitəsilə Tunisə keçir. Lakin Trablusa keçə bilmədən Parisə qayıtmalı olur. 15 Dekabr 1911-ci ildə eyni marşrutu təkrar istifadə edərək Marsel-Tunis xətti ilə Trablus sərhədini keçir və 10 Yanvar 1912-də Eziziyeyə çatır. Xəlil (Kut) bəyin əmrinə verildikdən sonra 15 Yanvar 1912-də Marqab Qərargahına keçir. Leytenant rütbəsi ilə Derne, Bingazi, Tobruk, Homs və Misrata bölgələrində yerli qüvvələrlə birlikdə İtalyanlara qarşı mübarizə aparır. Osmanlı Dövləti ilə İtaliya arasında 15 Oktyabr 1912-ci ildə imzalanan Uşi Müqaviləsindən sonra İstanbula qayıdır. 19 Oktyabr 1912-ci ildə baş leytenantlığa, 6 Noyabr 1913-cü ildə isə kapitan rütbəsinə yüksəlir. Sonra isə Roma Səfirliyi Hərbi Attaşe Müavini vəzifəsinə təyin edilir. 15 İyun 1914-də isə Vyana Səfirliyi Hərbi Attaşe Müavini vəzifəsinə gətirilir. 15 Avqust 1914-də İstanbula qayıdır".
Professor qeyd edib ki, I Dünya Müharibəsi başlandıqda Ənvər Paşa Nuru bəyi yenidən Trablusqapa göndərir:
"Nuru Paşanın vəzifəsi Liviya’da yerli xalqı təşkilatlandırmaq və əsasən İtalyanlar olmaqla bölgədəki İngilis nüfuzuna qarşı müqaviməti təşkil etmək idi. Ərəb tayfaları üzərində daha təsirli ola bilməsi məqsədilə ona əvvəl Mirliva, sonra isə Fahri Ferik rütbə və səlahiyyətləri verilərək paşalığa yüksəldilir. Bu tənzimləmə, onun regionda hərbi-siyasi nüfuzunu gücləndirməyə yönəlmiş praktik bir addım idi. Nuru Paşa 1918-ci il yanavar ayına qədər Trablusqapda mübarizəni davam etdirir. Lakin İtalyan qüvvələri qarşısında tam üstünlük əldə edə bilmir. Buna baxmayaraq xidmətləri qiymətləndirilir. 1916-cı ildə mayor, 1918-ci ildə isə podpolkovnik rütbəsinə yüksəldilir. Eyni dövrdə müxtəlif medal və nişanlarla təltif olunur.
Oktyabr İnqilabı sonrası Bolşeviklər sülh tələb edərək müharibədən çıxma prosesini başladır. Bu inkişaf nəticəsində 3 Mart 1918-də Osmanlı Dövləti ilə Sovet Rusiyası arasında Brest-Litovsk Müqaviləsi imzalanır. Müqavilə ilə Osmanlı Dövləti 1877-1878 Osmanlı-Rus Müharibəsi nəticəsində itirdiyi Kars, Ardahan və Batumu geri alma imkanı əldə edir. Bu yeni geosiyasi şəraitdə Ənvər Paşa, Sovet Rusiyasının çəkildiyi sahələrdə təşəbbüs göstərmək, bölgədəki Türk-İslam əhalini erməni silahlı qüvvələrinin təzyiqindən qorumaq və Qafqazdakı strateji məqsədlərini həyata keçirmək üçün hərbi təşkilatlanmaya gedir. Bu çərçivədə Xəlil (Kut) Paşa Şərq Orduları Qrup Komandanlığına, qardaşı Nuru Paşa isə Qafqaz İslam Ordusu Komandanlığına təyin edilir. Nuru Paşanın bu dövrdə rəsmi rütbəsi podpolkovnik olduğundan, belə genişmiqyaslı əməliyyatı idarə edə bilməsi üçün rütbəsi fahri bütün general (Ferik) olaraq yüksəldilir. Bu yüksəliş, hərbi iyerarxiya baxımından olduğu kimi siyasi və psixoloji təsir baxımından da Qafqazdakı fəaliyyətlərin legitimliyini gücləndirməyə yönəlmiş bir tədbir idi".
Tarixçi vurğulayıb ki, Nuru Paşanın Qafqazdakı hərbi missiyası, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin etmək, Bakını Bolşevik qüvvələrdən təmizləmək və əsasən Almaniya ilə İngiltərə kimi böyük dövlətlərin Azərbaycan neftinə iddialarına qarşı çıxmaq kimi ağır və strateji məqsədləri əhatə edirdi:
"Bu məqsədlərin həyata keçirilməsi yalnız hərbi deyil, həm də siyasi və logistika baxımından geniş hazırlıq tələb edirdi. Ona rəsmi olaraq missiyası təbliğ edilərkən, 1918-ci ilin yanvar ayının əvvəlində İstanbula gəlir, sonradan Azərbaycana keçmək üçün ən təhlükəsiz marşrut olaraq Təbriz-Naxçıvan xəttini seçir və Mosula hərəkət edir. 25 May 1918-də Mosula çatdığında, Qafqaz İslam Ordusunun təşkilatlanması üçün İstanbuldən gətirdiyi 20 zabit və 6-cı Ordudan təmin olunan zabitləri bir araya gətirərək qərargah heyəti yaradır.
Azərbaycandan gələn qırğın xəbərlərinin artması səbəbilə dərhal hərəkət edir. Revəndiz-Savuçbulak-Təbriz-Zəngəzur marşrutunu izləyərək 25 May 1918-də Gəncəyə çatır. Nuru Paşa və heyətini Gəncədə xalq böyük coşqu ilə qarşılayır. Bu hadisə, qısa müddətdə rəsmi olaraq təşkil ediləcək Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan sahəsindəki faktiki fəaliyyətlərinin başlanğıcını təşkil edir.
Nuru Paşa Gəncəyə çatdığı kimi aldığı əmrlərə əsasən ordu təşkilinə başlayır. Qafqaz İslam Ordusunun üç piyada və bir süvari diviziyasından ibarət olması planlanlaşdırılır. Bu təşkilata dair təlimatı Ənvər Paşa 5 Aprel 1918-də imzalayır. Təlimata görə Nuru Paşa, Qafqazda Osmanlı Hökumətinin və Xəlifənin ən yüksək nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərir. Osmanlı Dövləti ilə Qafqaz arasında siyasi-hərbi əməkdaşlığı təmin etmək vəzifəsi daşıyır.
Professorun sözlərinə görə Nuru paşa 31 May 1918-də göndərdiyi ilk hesabatda Bolşeviklərin Dağıstan və Şimali Qafqazı ələ keçirdiyini, erməni silahlı qüvvələrinin hücumlarının artdığını bildirir:
"Bakının tezliklə ələ keçirilməsini, əks halda vəziyyətin idarəolunmaz olacağını vurğulayır. Hesabatda həmçinin Qafqaz İslam Ordusunun nüvəsini təşkil edəcək zabit və əsgərlərin dərhal göndərilməsini tələb edir.
Bu vaxt Tiflisdə mərkəzləşmiş Müvəqqəti Qafqaz Respublikası dağılmaq üzrə idi. Onun yerinə üç ayrı respublika yaranmışdı. Onlardan biri olan Azərbaycan Demokratik Respublikası 28 May 1918-də Gəncədə müstəqilliyini elan edir. 4 İyun 1918-də Osmanlı Dövləti ilə yardım müqaviləsi imzalayır. Bu inkişaf, Osmanlı hərbi mövcudluğunun Azərbaycandakı legitimliyini gücləndirir və Qafqaz İslam Ordusunun fəaliyyətlərinə hüquqi-siyasi əsas verir. Nuru Paşanın istədiyi hərbi yardım Osmanlı-Azərbaycan müqaviləsi çərçivəsində verilir. 3-cü Orduya bağlı 5-ci Qafqaz Diviziyası Nuru Paşa əmrinə verilir. Miralay Mürsel bəyin komandanlıq etdiyi 5-ci Qafqaz Diviziyası Gümrüyü ələ keçirməkdə iştirak etdiyindən Gəncəyə yaxın idi. Onun 9 İyun tarixində Gəncəyə çatması çətin olmur.
Nuru Paşa 5-ci Qafqaz Diviziyasının gəlişindən sonra ilk olaraq Gəncə bölgəsində erməni dəstələrini təsirsiz hala gətirir. O həm Gəncədə asayişi təmin edir, həm Azərbaycan hökumətinin mövcudluğunu qoruyur, həm də ordunun möhkəmliyini təmin edir. Osmanlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazisində yerləşdirilməsi, müttəfiq olan Almaniyanın etirazına səbəb olur. Bu diplomatik həssaslıq üzərinə Ənvər Paşa, Nuru Paşa komandasındakı birliyə Qafqaz İslam Ordusu adını verir və qüvvəni Osmanlı ordusundan ayrı, yerli xarakterli bir təşkilat kimi təqdim edir. Beləliklə həm Almaniyanın etirazları yumşaldılmağa çalışılır, həm də Bakının azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmininə yönəlmiş hərbi əməliyyatların yolu açılır. Ənvər Paşa bu strateji addımla dörd-altı həftə içində yalnız Bakını deyil, Şimali Qafqazı da nəzarət altına almağı ümid edirdi".
Alim Bakının Azərbaycan davasının simvolu olduğunu qeyd edib:
"Siyasi, iqtisadi və mədəni baxımdan ölkənin həyat damarını təşkil edən şəhər, xüsusilə neft mənbələri səbəbilə böyük dövlətlərin rəqabət sahəsi olub. Bakıdan imtina etmək, faktiki olaraq Azərbaycandan imtina etmək demək idi. Bakı ələ keçirilmədən Azərbaycan Demokratik Respublikasının tam müstəqil dövlət olaraq mövcudluğu mümkün deyildi. Şəhərdə Sovet hakimiyyəti aradan qaldırılmadan, Azərbaycan əhalisinə qarşı qırğınların dayandırılması, ərazi bütövlüyünün və siyasi müstəqilliyin qorunması çətin idi. Buna görə Nuru Paşa, Bakının tutulmasına strateji önəm verirdi. Bir tərəfdən Qafqaz İslam Ordusunun təşkilini tamamlamaya çalışır, digər tərəfdən Qazax, Gəncə, Zaqatala, Şəki, Cavanşir, Ağdam, Ağdaş, Göyçay, Salyan və Quba bölgələrində Azərbaycan milli qüvvələrini artırmaq üçün intensiv fəaliyyət göstərirdi. Bu fəaliyyətlər, Bakı Hərəkatı öncəsi hərbi və ictimai zəminin hazırlanmasına yönəlmiş çoxşaxəli səfərbərlik idi.
Bakıdakı Sovet hakimiyyəti, erməni silahlı qüvvələrinin dəstəyi ilə Azərbaycan Demokratik Respublikasını aradan qaldırmaq məqsədilə 15 İyun 1918-də Gəncə istiqamətində üç qoldan hücuma keçir və Göyçaya qədər irəliləyir. Qafqaz İslam Ordusu 17 İyunda Rus-Erməni qüvvələrini Göyçay yaxınlığında qarşılayır, düşmənin atəş gücü və say üstünlüyünə baxmayaraq 30 İyun 1918-də tam məğlub edir. Bu hərbi inkişaflar davam edərkən, Bakıdakı siyasi böhran dərinləşir".
İ.Türkmən bildirib ki, 25 İyulda Bakı Soveti iclasında Menşevik-Daşnak qrup rəhbərliyi ələ keçirir.
"1 Avqustda erməni milli təşkilatı Sovet hakimiyyətinin başında olan Stepan Şaumyan və 26 kommunist lideri həbs edir. Yeni rəhbərlik Ənzəlidə olan İngilis general Lionel Denstervil yardım tələb edir, ilk İngilis birliyi 4 Avqust 1918-də Bakıya çatır.
Bu inkişaflar üzərinə Nuru Paşa 5 Avqustda hücum əmri verir. İlk müdafiə xətləri ələ keçirilir. Lakin ikinci xətt keçilə bilmir. Bunun üzərinə 15-ci Piyada Diviziyasının cəbhəyə çatması gözlənilir və yardımın gəlməsi ilə 25 Avqust-14 Sentyabr arasında düşmənin bütün müdafiə sistemləri dağıdılır. Nuru Paşanın planlı və mərhələli mühasirə strategiyası qarşısında Rus-Erməni və İngilis müqaviməti qırılır. General Denstrevel komandasındakı İngilis qüvvələri 14/15 Sentyabr gecəsi Bakını tərk edərək Ənzəliyə çəkilir. Bunun ardınca təxminən on min erməni əsgər və mülki şəxs şəhəri tərk edir. Bakı 15 Sentyabr 1918-də ələ keçirilir və Azərbaycan idarəsinə təhvil verilir".
Müsahibimiz o zamanki mətbuat orqanlarının Bakının işğaldan azad olması ilə bağlı yazılar dərc etdiyini söyləyib:
"Bakının azad edilməsi İstanbulda böyük sevinc ilə qarşılanır. Türk mətbuatı bu inkişafı İngiltərəyə vurulmuş ağır zərbə kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda bu, Qafqazdakı müsəlman icmalarında geniş əks-səda yaradır. İngilis mətbuatı isə Bakının təxliyyəsini məyusluq və dövlətin nüfuzu baxımından ciddi geriləmə kimi səciyyələndirir.
Nuru Paşanın rəhbərliyi altında keçirilən Azərbaycan hərəkatı nəticəsində Bakı və Qarabağ bölgəsi işğaldan azad edilir. Beləliklə Azərbaycan Demokratik Respublikasının ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqilliyi faktiki təmin edilir. Bakının ələ keçirilməsi yalnız hərbi uğur deyildi, bu həm də Azərbaycan dövlətinin legitimliyini və inzibati mərkəzini gücləndirən strateji dönüş nöqtəsi oldu. Hərəkat zamanı Azərbaycan coğrafiyasında baş verən Bolşevik Rus və Daşnak erməni zorakılıqları sona çatdırıldı, mülki əhalinin təhlükəsizliyi əhəmiyyətli dərəcədə təmin edildi. Bu inkişaf, bölgədə ictimai nizamın bərpasına və milli idarənin güclənməsinə imkan verdi. Eyni zamanda Şimali Qafqaz istiqamətində aparılan əməliyyatlar nəticəsində Dağıstan bölgəsi Bolşevik qüvvələrdən təmizlədi. Beləliklə Azərbaycana yönələn hərbi təhdid aradan qaldırıldı.
Bu proses, eyni zamanda Şimali Qafqaz Respublikasının siyasi varlığını və müstəqillik iddiasını ortaya qoymasına zəmin hazırladı.
Nəticə etibarilə Qafqaz əməliyyatı, Osmanlı Dövlətinin son dövrlərində həyata keçirilən ən geniş və təsirli xarici hərbi müdaxilələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu, bölgədə güc balanslarını qısa müddət üçün də olsa Türk-İslam ünsürləri lehinə dəyişən strateji bir təşəbbüs xüsusiyyəti daşıyır".
İsmət Türkmən Nuru Paşanın cəbhədə fəaliyyətini dayandırandan sonra fabrikdə çalışdığını deyib:
"Nuru Paşa, İrandan Ərzuruma gəldikdən sonra bir müddət burada yaşayıb. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 12 Mart 1921 tarixli qərarı əsasında Ənvər Paşa və yaxın çevrəsinə qarşı təqib və təzyiqlərin artması səbəbilə 28 iyul 1921-də İneboluya köçür. Bir müddət Ankarada olan Nuru Paşa, ağciyər xəstəliyi səbəbilə müalicə məqsədilə Berlinə getmək məcburiyyətində qalır. 1925-ci ildə xüsusi icazə ilə Türkiyəyə dönür. 4 oktyabr 1923-dən etibarən yarbay rütbəsi ilə təqaüdə çıxır. Nuru Paşa Azərbaycan süvariləri ilə birlikdə 12-ci Tümen komandanlığı altında Şərq Cəbhəsində göstərdiyi əməklərə görə 29 fevral 1929-cu ildə İstiqlal Medalı ilə təltif edilir.
Hərbi həyatından sonra sənayiçiliyə yönələn Nuru Paşa Kütahyada, İzmirin Karaburun rayonunda və İstanbulun Pendik, Zeytinburnu və Sütlücə bölgələrində civə, çini, seramik və silah istehsalı sahələrində ixtisaslaşmış müəssisələr qurur. 1938-ci ildə fəaliyyətə başlayan Sütlücə Silah Fabrikası, Türkiyənin ilk özəl müdafiə sənayesi təşəbbüslərindən biri kimi tarixə keçir. Nuri Paşa 2 mart 1949-cu ildə Sütlücə fabrikində baş vermiş ani partlayış nəticəsində həyatını itirir. 24 mart 1949-cu ildə İstanbul’dakı Ədirnəqapı Şəhidliyində dəfn edilir".
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
