ain.az bildirir, Olke.az saytına əsaslanaraq.
Pakistan və Əfqanıstan arasındakı hazırkı hərbi gərginlik artıq sərhəd münaqişəsi çərçivəsini aşaraq geniş geosiyasi rəqabətin tərkib hissəsinə çevrilib. Tarixi olaraq mübahisənin mərkəzində dayanan Durand Xətti, puştun kimliyi və sərhədyanı silahlı qruplar məsələsi bu gün daha böyük güclərin maraqları ilə kəsişir. Mövcud mərhələdə proses Cənubi Asiya, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında uzanan strateji xətt üzərində qlobal oyunçuların mövqelərini yenidən tənzimlədiyi bir mərhələyə daxil olub.Qlobal rəqabətin yeni fazasıABŞ Prezidenti Donald Trump Pakistanla bağlı açıqlamasında “Pakistanla çox yaxşı münasibətlərim var. Onların əla baş naziri, əla generalı var… Düşünürəm ki, Pakistan yaxşı vəziyyətdədir” deməklə Vaşinqtonun mövqeyini açıq şəkildə ifadə edib. Bu bəyanat sadəcə diplomatik nəzakət deyil; ABŞ-ın regionda geosiyasi balansı öz xeyrinə yönləndirmək niyyətinin siqnalıdır.Vaşinqton üçün əsas məsələ Çin faktorudur. Pakistan Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” strategiyasında ən kritik həlqələrdən biridir. Xüsusilə China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) çərçivəsində 60 milyard dollardan artıq sərmayə yatırılması Pekinin Hind okeanına çıxış strategiyasının əsas dayağıdır. Bu layihə Çinin Malakka boğazından asılılığını azaltmaq və enerji-logistika xətlərini şaxələndirmək planının mərkəzində dayanır.Beləliklə, Pakistan-Əfqanıstan xəttində qeyri-sabitlik Pekin üçün yalnız təhlükəsizlik problemi deyil, həm də strateji iqtisadi riskdir. ABŞ-ın dolayısı ilə İslamabadı dəstəkləməsi isə Pekinin Mərkəzi Asiyada artan təsirini balanslaşdırmaq cəhdi kimi oxuna bilər.Çin: sabitlik tərəfdarı, amma narahatÇin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mao Ning açıq şəkildə bildirib ki, “Çin Pakistanla Əfqanıstan arasındakı münaqişənin gərginləşməsindən dərin narahatlıq keçirir” və tərəfləri tezliklə atəşkəsə çağırıb. Onun vurğuladığı kimi, hər iki ölkə Çinlə qonşudur və davam edən eskalasiya “hər iki tərəfə daha çox ziyan və itki verəcək”.Bu mövqe Pekinin klassik “nəzarətli sabitlik” doktrinasına uyğundur. Çin terrorizmlə mübarizəni dəstəklədiyini bəyan etsə də, əsas prioriteti sərmayələrinin, enerji marşrutlarının və regiondakı Çin personalının təhlükəsizliyidir. Pekin üçün Əfqanıstandakı xaos TAPI kimi layihələrin, eləcə də Orta Asiya qazının Cənuba daşınmasının qeyri-müəyyənliyini artırır.
Enerji geosiyasəti: TAPI və strateji risklərRegiondakı böhranın ən həssas ölçülərindən biri enerji xəttidir. Türkmənistan–Əfqanıstan–Pakistan–Hindistan marşrutunu nəzərdə tutan TAPI Pipeline layihəsi Əfqanıstandakı sabitlikdən birbaşa asılıdır. Bu xətt yalnız iqtisadi layihə deyil; Cənubi və Mərkəzi Asiya arasında enerji inteqrasiyasının əsas sütunudur.Əfqanıstanda davamlı qeyri-sabitlik TAPI-ni faktiki olaraq risk altına qoyur. Bu isə region ölkələrinin daha bahalı LNG idxalına yönəlməsi, enerji qiymətlərində dəyişkənliyin artması və investisiya mühitinin zəifləməsi deməkdir. Eyni zamanda boru kəmərləri artıq yalnız fiziki təhlükə ilə deyil, hibrid təhdidlər və qeyri-dövlət aktorlarının təsiri ilə üz-üzədir.
Türkiyənin vasitəçilik potensialıABŞ-ın Əfqanıstan üzrə xüsusi nümayəndəsi Zalmay Khalilzad bildirib ki, “Ən yaxşı seçim iki ölkə arasında diplomatik razılaşmadır… Razılaşmanın icrası Türkiyə kimi etibarlı üçüncü tərəf tərəfindən izlənilməlidir.” Bu bəyanat Ankaranın regional vasitəçi kimi roluna açıq işarədir.
Turkey həm Pakistanla strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinə malikdir, həm də NATO çərçivəsində illərlə Əfqanıstanda təhlükəsizlik missiyalarında iştirak edib. Bu, Ankaraya hər iki paytaxtla dialoq imkanları verir. Eyni zamanda Türkiyə Orta Dəhliz strategiyası və Türk Dövlətləri Təşkilatı kontekstində Mərkəzi Asiyaya çıxışın təhlükəsizliyində maraqlıdır.
Türkiyə üçün məsələ yalnız diplomatik imic deyil. Şərq–Qərb və Şimal–Cənub enerji dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşən bir ölkə kimi Ankara regional sabitliyi öz enerji mərkəzi ambisiyaları baxımından qiymətləndirir. Pakistan-Əfqanıstan xəttində xaos Orta Asiyanın Cənuba açılmasını çətinləşdirə bilər, lakin eyni zamanda Türkiyənin alternativ tranzit rolu üçün imkan pəncərəsi yarada bilər.Yerli münaqişə, qlobal şahmatPakistan-Əfqanıstan gərginliyi artıq yalnız iki qonşu ölkə arasında sərhəd problemi deyil. Bu, Çin-Hindistan rəqabəti, ABŞ-ın qlobal güc balansı siyasəti, enerji təhlükəsizliyi və Orta Asiya tranzit marşrutlarının taleyi ilə sıx bağlıdır.Burada əsas sual “kim qalib gələcək?” deyil. Əsas məsələ hansı gücün böhranın xərclərini minimuma endirərək strateji mövqeyini qoruyacağıdır. Çin sabitlik istəyir, ABŞ balansı dəyişmək istəyir, Hindistan fürsət axtarır, Rusiya və İran təhlükəsizlik bucağından izləyir, Türkiyə isə vasitəçilik və geoiqtisadi rolunu gücləndirmək üçün yeni imkanlar qazanır.Nəticə etibarilə, bu münaqişə artıq nə iki ölkə arasındakı sərhəd problemi deyil, çoxqütblü dünya düzənində yeni qüvvə nisbətlərinin formalaşdığı bir mərhələnin göstəricisidir. Enerji marşrutları, tranzit dəhlizləri və təhlükəsizlik arxitekturası yenidən yazılır. Cənubi Asiyada atılan hər addım artıq qlobal şahmat taxtasında hesablanır.Pakistan-Əfqanıstan böhranı, həm də Avrasiya coğrafiyasının yenidən şəkilləndirilməsinin tərkib hissəsidir. Mürtəza
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
