Bakı. Trend:
Səhiyyə Nazirliyi Milli Hematologiya və TransfuziologiyaMərkəzinin hematoloqu Vüqar Şirinov anemiya ilə bağlı bir çoxsuallara aydınlıq gətirib.
Trend həminmüsahibəni təqdim edir:
- Doktor, anemiya nədir, hansı hallarda “xəstəlik” və ya“əlamət” sayılır?
- Qansızlıq, tibbi dildə anemiya, qanda oksigeni toxumalaradaşıyan hemoqlobinin normadan aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunanvəziyyətdir. Hemoqlobin eritrositlərin, yəni qırmızı qanhüceyrələrinin içində olan və oksigeni ağciyərlərdən bütünorqanlara aparan əsas zülaldır. Hemoqlobin azaldıqda orqanlar dahaaz oksigen alır, bunun nəticəsində insan özünü halsız hiss edir,tez yorulur, bəzən başgicəllənmə, göz qaralması, ürəkdöyünmə,yüngül gərginlikdə təngnəfəslik, iş qabiliyyətinin azalması,solğunluq kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Bu əlamətlər bəzənyavaş-yavaş inkişaf etdiyindən insan uzun müddət “mən sadəcəyorğunam” deyə düşünə bilər, amma əslində səbəb qanın oksigendaşıma gücünün azalmasıdır.
Dəmirin qida ilə qəbulu və “dəmir sorulması” eynidirmi?
- Xeyr, eyni deyil. Bu fərqi anlamaq anemiyanın, xüsusilə dəmirdefisitli forması ilə mübarizədə çox önəmlidir. Dəmirin qida iləqəbulu o deməkdir ki, insan dəmir tərkibli məhsullar yeyir və dəmirmədə-bağırsaq sisteminə daxil olur. Amma bu, həmin dəmirin mütləqqana keçəcəyi və bədənin onu hemoqlobin sintezi üçün istifadəedəcəyi anlamına gəlmir. “Sorulma” isə bağırsaq divarından dəmirinqana keçməsi, yəni bioloji olaraq istifadəyə yararlı formayaçevrilməsi mərhələsidir. Bu mərhələ çox sayda faktordan asılıdır vəbəzən insan normal qidalanmasına baxmayaraq dəmirin sorulması zəifolduğu üçün yenə də dəmir çatışmazlığı yaşayır.
Dəmirin sorulmasında ilk mühüm məqam onun hansı formada qəbuledilməsidir. Heyvani mənşəli qidalarda olan “heme dəmir” adətəndaha yaxşı sorulur. Ət, qaraciyər, bəzi dəniz məhsulları bubaxımdan daha effektiv dəmir mənbəyi sayılır. Bitki mənşəliqidalarda olan dəmir isə “non-heme” formadadır və sorulmasınisbətən daha çətin olur. Bu, bitki qidalarının dəyərsiz olmasıdemək deyil, sadəcə dəmir baxımından sorulma mexanizmi dahahəssasdır və rasion düzgün qurulmalıdır.
Dəmir mövzusunda daha bir incə məqam “dəmirin bədəndəistifadəsi”dir. Bəzən dəmir ehtiyatı mövcud olur, amma iltihabmexanizmləri səbəbi ilə bu dəmir hemoqlobin sintezi üçün əlçatanolmur. Bu zaman insan dəmir qəbul etsə də, nəticə zəif ola bilər.Ona görə də dəmirin qəbulu, sorulması və istifadəsi bir-biri iləəlaqəli üç mərhələdir və hər birində problem yarana bilər. Dəmirdefisitini qiymətləndirmək üçün təkcə hemoqlobin deyil, dəmirehtiyatlarını göstərən laborator parametrlər də əhəmiyyətlidir. Ənçox istifadə olunan göstəricilər ferritin və dəmir mübadiləsi iləbağlı parametrlərdir. Bu göstəricilər həkimə sorulma problemi,ehtiyatın azalması, iltihab fonunda “dəmirin bağlanması” kimivəziyyətlər arasında fərq qoymağa kömək edir.
- Xroniki xəstəliklər (iltihab, revmatizm və s.) anemiya yaradabilərmi?
- Bəli, xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab proseslərianemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir. Bu vəziyyət çox vaxt“xroniki xəstəlik anemiyası” və ya “iltihab anemiyası”adlandırılır. Burada orqanizm iltihab vəziyyətində olanda müdafiəsistemi aktivləşir və bəzi biokimyəvi mexanizmlər dəyişir. İltihabzamanı “hepcidin” adlı tənzimləyici maddə artır və hepcidin dəmirinbağırsaqdan sorulmasını azaldır, eyni zamanda dəmirin ehtiyatanbarlarından qana çıxmasını məhdudlaşdırır. Beləliklə, bədəndədəmir ola-ola, o dəmir “kilidlənmiş” kimi qalır və hemoqlobinhazırlanması üçün kifayət qədər əlçatan olmur. Bu, infeksiyalaraqarşı müdafiə mexanizmi kimi də izah olunur, çünki bir çoxmikroorqanizmlər dəmirdən istifadə edir; orqanizm iltihab zamanıdəmiri qanda “azaldaraq” mikrobların əlçatanlığını daməhdudlaşdırmağa çalışır. Amma nəticədə pasiyent üçün anemiyayaranır.
Burada həkimin klinik mənzərəni, digər analizləri və iltihabgöstəricilərini birlikdə dəyərləndirməsi vacibdir.
Müalicə baxımından da fərq yaranır. Xroniki xəstəlik anemiyasındatəkcə dəmir qəbul etmək hər zaman istənilən nəticəni verməyə bilər,çünki problem sadəcə “dəmirin azlığı” deyil, dəmirin istifadəsininbloklanmasıdır. Əsas hədəf iltihab yaradan xəstəliyi nəzarətəalmaqdır. İltihab azaldıqca hepcidin mexanizmi normallaşa və dəmiryenidən istifadə oluna bilər. Bəzən bu anemiya ilə yanaşı eynizamanda həqiqi dəmir defisiti də ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətlixəstəliklərdə iştahasızlıq, qidalanmanın zəifləməsi, gizli qanitirmə kimi əlavə faktorlar qoşula bilər. Buna görə bu tipanemiyalar “bir səbəblidir” kimi deyil, çoxfaktorlu yanaşma ilədəyərləndirilməlidir.
- Hamiləlikdə anemiya hansı risklər yaradır?
- Hamiləlik dövrü qadın orqanizmi üçün fizioloji olaraq böyükdəyişikliklərin baş verdiyi bir zamandır. Qan həcmi artır, dölüninkişafı üçün həm enerji, həm də mikroelement ehtiyacı yüksəlir,xüsusilə dəmir tələbatı xeyli artır. Hamiləlikdə anemiya ən çoxdəmir defisiti ilə əlaqəli olur, amma tək səbəb bu deyil. Folturşusu defisiti, B12 defisiti və ya başqa faktorlar da rol oynayabilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, anemiya həm ana üçün,həm də körpə üçün riskləri artıra bilər.
Ana baxımından anemiya daha ağır halsızlıq, fiziki yükədözümsüzlük, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, yuxululuq, gündəlikfəaliyyətin çətinləşməsi ilə özünü göstərə bilər. Ağır dərəcəlianemiya olduqda ürək-damar sistemi daha çox yüklənir, çünkiorqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün ürəkdöyüntülərini artırmağa çalışır. Bu, bəzi qadınlarda hamiləlikzamanı daha tez təngnəfəslik və narahatlıq yarada bilər. Doğuşzamanı təbii olaraq müəyyən qan itkisi olur və anemiya fonunda buqan itkisi daha ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Doğuşdan sonrabərpa müddəti uzana, anada zəiflik və infeksiyalara meyl artabilər. Ana südü ilə qidalanma dövründə də ananın ehtiyatları zəifolarsa, ümumi sağlamlıq və enerji səviyyəsi daha çox təsirlənəbilər.
- Uşaqlarda anemiya necə özünü göstərir?
- Uşaqlarda anemiya çox vaxt incə əlamətlərlə başlayır və bəzənvalideynlər bunu “uşaq zəifdir, iştahası yoxdur, böyüyəndə düzələr”kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki uşaqlıq dövrü sürətli böyümə vəinkişaf dövrü olduğundan dəmir, vitaminlər və ümumi qidalanmabalansı çox önəmlidir. Anemiya uşağın həm fiziki inkişafına, həm dəzehni fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda anemiyanın ən çoxrast gəlinən əlamətlərindən biri solğunluqdur, amma solğunluq hərzaman açıq görünməyə də bilər. Tez yorulma, oynayanda tez təngnəfəsqalma, enerjisizlik, diqqətin dağılması, əsəbilik, yuxuya meylinartması kimi şikayətlər ön plana çıxa bilər. Məktəb yaşlı uşaqlardadərsə konsentrasiyanın azalması, yaddaş və öyrənmə sürətininzəifləməsi, performansın aşağı düşməsi kimi problemlər yaranabilər. Bəzən baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə kimi şikayətlərdə olur.
Uşaqlarda anemiyanın idarə olunmasında əsas məqam “dəmir verib,bitdi” yanaşması deyil, səbəbi anlamaqdır. Uşağın qidalanması,böyümə sürəti, əlavə xəstəlikləri, parazit riski, ailəvi qanxəstəlikləri ehtimalı kimi faktorlar birlikdəqiymətləndirilməlidir. Çünki bəzən anemiyanın arxasında talassemiyadaşıyıcılığı kimi irsi faktorlar da ola bilər və bu halda müalicəyanaşması tamam fərqli olur. Bu səbəbdən uşaqlarda anemiya şübhəsiyarandıqda mütləq laborator müayinələr və pediatr nəzarəti ilədüzgün plan qurmaq daha təhlükəsizdir.
- Yaşlılarda anemiya niyə daha təhlükəli ola bilər?
- Yaşlı insanlarda anemiya daha diqqətli yanaşma tələb edir,çünki həm orqanizmin kompensasiya ehtiyatları azalır, həm dəanemiyanın səbəbləri bəzən daha ciddi xəstəliklərlə əlaqəli olabilir. Gənc yaşlarda yüngül anemiya bəzən uzun müddət ciddi şikayətyaratmaya bilər, amma yaşlılarda eyni səviyyədə hemoqlobin azalmasıbelə daha böyük təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biriodur ki, yaşlılarda ürək-damar sistemi və tənəffüs sistemi oksigençatışmazlığını kompensasiya etməkdə daha çətinlik çəkir. Nəticədəanemiya fonunda təngnəfəslik, sinə sıxılması, ürəkdə yüklənmə,zəiflik, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşması daha tezortaya çıxa bilər. Anemiya yaşlılarda tarazlığın pozulmasına,yıxılma riskinin artmasına, əzələ gücünün azalmasına, bəzən dədiqqət və yaddaş problemlərinin dərinləşməsinə təsir göstərə bilər.Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Yaşlılarda anemiyanın təhlükəli olmasının başqa bir tərəfi də ondanibarətdir ki, anemiya bəzən ümumi zəifliyin əsas səbəbi kimiqiymətləndirilsə də, əslində o, daha ciddi bir xəstəliyin ilkəlaməti ola bilər. Məsələn, uzun sürən iştahasızlıq, arıqlama,gecələr tərləmə, səbəbsiz yorğunluğun artması, təkrarlananinfeksiyalar, dəridə göyərmələr kimi əlamətlər anemiya ilə yanaşıolarsa, həkim daha geniş yanaşma ilə araşdırma aparmalıdır. Bu cüryanaşma vaxtında diaqnoz qoymağa, ağırlaşmaların qarşısını almağakömək edir.
Nəticə olaraq, anemiya hər yaşda vacib mövzudur, amma onu düzgünidarə etməyin açarı eynidir: anemiyanı yalnız hemoqlobin rəqəmikimi deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin göstəricisi kimi görmək,dəmirin qəbulu-sorulması-istifadəsi fərqini anlamaq, iltihab vəxroniki xəstəliklərin rolunu nəzərə almaq, hamiləlik, uşaqlıq vəyaşlılıq kimi həssas dövrlərdə riskləri daha ciddi qiymətləndirməklazımdır. Ən doğru yanaşma anemiyanı vaxtında aşkarlamaq, səbəbinidəqiqləşdirmək və hər pasiyent üçün fərdi müalicə planıseçməkdir.
