Naxçıvan Muxtar Respublikası coğrafi mövqeyinə görə tarix boyu Cənubi Qafqazda xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyan ərazilərdən biri olmuşdur. Əsas ərazidən ayrı düşməsi, Türkiyə və İranla sərhəddə yerləşməsi Naxçıvanı regional siyasi proseslərin, hərbi-strateji hesablamaların və beynəlxalq maraqların kəsişdiyi məkan halına gətirmişdir.
Arxeoloji və tarixi mənbələr göstərir ki, Naxçıvan ərazisi qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri olmuş, burada erkən dövlətçilik elementləri, ticarət və əkinçilik ənənələri formalaşmışdır. Bölgənin Şərq–Qərb ticarət yolları üzərində yerləşməsi onun yalnız lokal deyil, regional iqtisadi sistemin bir hissəsi kimi inkişaf etməsinə şərait yaratmışdır.
Orta əsrlərdə Naxçıvan şəhəri siyasi və mədəni mərkəz kimi tanınmış, burada inşa edilmiş memarlıq abidələri şəhərin həm müdafiə, həm də inzibati əhəmiyyətini ortaya qoymuşdur. Qalalar və türbələr Naxçıvanın yalnız mədəni deyil, eyni zamanda strateji dayaq nöqtəsi funksiyasını daşıdığını göstərir.
XX əsrin əvvəllərində regionda baş verən mürəkkəb siyasi proseslər fonunda Naxçıvanın mövqeyi daha da ön plana çıxmışdır. 1921-ci ildə imzalanmış Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın muxtar statusunu və onun Azərbaycanla bağlılığını beynəlxalq hüquq müstəvisində təsbit etmişdir. Bu sənədlər regionun gələcək geosiyasi taleyini müəyyənləşdirən əsas hüquqi baza kimi qiymətləndirilir.
1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvan xüsusilə ağır şəraitlə üz-üzə qalmışdır. Kommunikasiya xətlərinin kəsilməsi, iqtisadi blokada və təhlükəsizlik riskləri regionun mövcudluğunu ciddi sual altına qoymuşdur. Məhz bu mərhələdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda siyasi fəaliyyətə qayıdışı regionun taleyində dönüş nöqtəsi yaratmışdır. Onun təşəbbüsü ilə muxtar respublikada idarəetmə mexanizmləri bərpa edilmiş, ictimai-siyasi sabitlik təmin olunmuş və Naxçıvanın təhlükəsizlik mühiti qorunmuşdur.
Araşdırmalar göstərir ki, Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti yalnız inzibati işlərlə məhdudlaşmayıb, bölgənin gələcəyini nəzərə alan strateji yanaşmaları ilə diqqət çəkmişdir. Onun təşəbbüsü ilə Naxçıvanda cəmiyyətin əsas sahələri qorunmuş, insanların öz yurdlarında qalması təmin edilmiş və ictimai həyat fasiləsiz davam etmişdir. Heydər Əliyevin qətiyyətli liderliyi və uzaqgörən siyasəti sayəsində Naxçıvan həm sabitliyin, həm də strateji mövqeyin qorunmasında önəmli nümunəyə çevrilmişdir.
Coğrafi baxımdan Naxçıvanın Türkiyə və İranla sərhədləri regionu regional əməkdaşlıq və təhlükəsizlik kontekstində əvəzsiz mövqeyə çıxarır. Bu sərhədlər sonrakı dövrlərdə logistika, ticarət və nəqliyyat baxımından strateji imkanlar formalaşdırmışdır.
Nəticə etibarilə, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycan tarixində strateji rolu tarixi-coğrafi şərtlər, beynəlxalq hüquqi qərarlar və konkret siyasi liderliyin təsiri ilə formalaşmış kompleks proses kimi qiymətləndirilməlidir. Xüsusilə 1990-cı illərin əvvəlində Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti regionun təhlükəsizliyinin və davamlılığının təmin olunmasında həlledici amil olmuş, Naxçıvanın strateji əhəmiyyətini real siyasi praktikada təsdiqləmişdir.
Cavid Vəkilov
Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Könüllülər Departamentinin Rəhbəri
