Son illər dünyada artan hərbi və siyasi gərginliklər fonunda nüvə təhlükəsi yenidən beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. İranın nüvə obyektləri ətrafında müzakirələr, Rusiya-Ukrayna müharibəsi kontekstində səslənən nüvə ritorikası və regiondakı geosiyasi risklər cəmiyyətdə haqlı narahatlıq yaradır. İnsanları ən çox düşündürən sual isə budur: belə bir hadisə baş verərsə, radiasiya nə qədər uzağa yayıla bilər və bu, Azərbaycana təsir edə bilərmi?
Nüvə partlayışının özü qısa müddətli hadisədir, lakin onun yaratdığı radiasiya və xüsusilə “fallout” adlanan radioaktiv çöküntü uzun müddətli təhlükə mənbəyinə çevrilə bilər. Məhz buna görə də məsələ emosional yanaşmadan deyil, elmi faktlar və real risk qiymətləndirməsi əsasında izah edilməlidir.
Aşağıdakı sual-cavab formatında təqdim olunan material nüvə təhlükəsi, radiasiyanın yayılma mexanizmi, fallout anlayışı, yod preparatlarının rolu, həkim tövsiyələri və fərdi qorunma yolları barədə ən vacib məqamları sistemli şəkildə izah edir. Məqsəd panika yaratmaq deyil, mümkün risklərə qarşı məlumatlı və hazırlıqlı olmağı təmin etməkdir.
Fallout nədir?
Fallout nüvə partlayışı və ya nüvə obyektinin zədələnməsi nəticəsində atmosferə qalxan radioaktiv toz və hissəciklərin küləklə daşınaraq sonradan yerə çökməsidir.
Partlayışın özü bir neçə saniyə davam edir, lakin fallout saatlarla, hətta günlərlə davam edə bilər. Əsas təhlükə də məhz budur.
Fallout niyə təhlükəlidir?
Çünki:
-
Gözlə görünmür, qoxusu yoxdur.
-
Torpağı, suyu və qidanı çirkləndirir.
-
Nəfəs, su və qida vasitəsilə bədənə daxil olur.
-
Uzunmüddətli xərçəng və digər ağır xəstəlik riskini artırır.
Uzaq ölkələr üçün əsas risk partlayış yox, məhz falloutdur.
Radiasiya nə qədər uzağa yayıla bilər?
Bu, üç əsas amildən asılıdır:
-
Partlayışın gücü
-
Atmosfer şəraiti
-
Küləyin istiqaməti və sürəti
Praktikada fallout:
-
Onlarla kilometr yox,
-
Bəzən yüzlərlə kilometr məsafəyə yayıla bilər.
Yağış olarsa, radioaktiv hissəciklər daha tez yerə çökə və müəyyən ərazilərdə “radiasiya nöqtələri” yarada bilər.
İran və ya Ukrayna ərazisində nüvə hadisəsi baş versə, Azərbaycan risk altına düşə bilərmi?
Nəzəri olaraq – bəli.
Praktik olaraq – risk meteoroloji şəraitdən asılıdır.
Əgər:
-
radioaktiv maddələr açıq havaya buraxılarsa,
-
külək Azərbaycan istiqamətinə əsərsə,
zəif və ya orta səviyyəli fallout izləri ölkəyə çata bilər.
Lakin yüksək, dərhal öldürücü dozaların uzaq məsafələrə çatması ehtimalı aşağıdır.
Fallout ən təhlükəli hansı saatlarda olur?
İlk 24 saat ən kritik dövrdür.
Radiasiyanın intensivliyi zaman keçdikcə azalır. Ümumi qayda belədir:
-
İlk saatlar – ən təhlükəli mərhələ
-
24 saat sonra – risk əhəmiyyətli dərəcədə azalır
-
Bir neçə gün sonra – daha zəif səviyyəyə düşür
Bu səbəbdən ilk saatlarda sığınacaq həyati əhəmiyyət daşıyır.
Yağış fallout-u niyə daha təhlükəli edə bilər?
Yağış radioaktiv hissəcikləri sürətlə yerə endirir.
Bu isə:
-
müəyyən ərazilərdə radiasiyanın konsentrasiyasını artırır,
-
“çirkli yağış” effekti yaradır,
-
açıq havada olan insanlar üçün riski yüksəldir.
Radiasiya insan orqanizminə necə təsir edir?
Radiasiya iki yolla təsir göstərir:
1. Xarici təsir – radioaktiv hissəciklər dəridə və paltarda olduqda.
2. Daxili təsir – hissəciklər nəfəs, su və qida ilə bədənə daxil olduqda.
Ən həssas orqanlardan biri qalxanvari vəzdir.
Radioaktiv yod niyə təhlükəlidir?
Radioaktiv yod (I-131) qalxanvari vəz tərəfindən sürətlə udulur.
Bu:
-
uşaqlarda,
-
yeniyetmələrdə,
-
hamilə qadınlarda
tiroid xərçəngi riskini artırır.
Yod preparatı (Potassium Iodide – KI) nədir?
Bu adi aptek yodu deyil.
KI tableti:
-
qalxanvari vəzi sabit yodla doldurur,
-
radioaktiv yodun vəzdə toplanmasının qarşısını alır.
Yod hamını bütün radiasiyadan qoruyurmu?
Xeyr.
Yod:
-
yalnız radioaktiv yoda qarşı qoruyur,
-
gamma radiasiyadan,
-
digər radioaktiv maddələrdən qorumur.
Yod nə vaxt qəbul edilməlidir?
-
Rəsmi göstəriş olduqda.
-
Radioaktiv yod təhlükəsi təsdiqləndikdə.
-
Ən yaxşı effekt – hadisədən əvvəl və ya ilk 2–4 saat ərzində.
Özbaşına qəbul edilməsi tövsiyə edilmir.
Kimlər yod qəbul etməlidir?
Əsasən:
-
Uşaqlar
-
Yeniyetmələr
-
Hamilə və süd verən qadınlar
40 yaşdan yuxarı şəxslərdə fayda az, yan təsir riski daha yüksək ola bilər.
Yodun yan təsirləri varmı?
Nadir hallarda:
-
allergik reaksiyalar
-
səpgilər
-
tiroid funksiyasının pozulması
Bu səbəbdən həkim məsləhəti vacibdir.
Radiasiya təhlükəsi zamanı ilk nə etməliyik?
Qızıl qayda:
İçəri gir – içəridə qal – məlumatı izlə
Hansı bina daha təhlükəsizdir?
Ən təhlükəsiz yerlər:
-
Beton binalar
-
Zirzəmilər
-
Pəncərəsiz otaqlar
-
Binanın mərkəzi hissəsi
Nazik divarlı, şüşəli binalar zəif qoruyur.
Evə çöldən gəlmişiksə nə etməliyik?
-
Paltarı çıxarın
-
Plastik torbaya qoyun
-
Duş qəbul edin (saçı kondisionersiz yuyun)
-
Təmiz geyim geyinin
Bu, radiasiya dozasını ciddi şəkildə azalda bilər.
Dövlət hansı tədbirləri görməlidir?
-
Radiasiya monitorinqi
-
Erkən xəbərdarlıq sistemi
-
Sığınacaq planları
-
Yod ehtiyatı
-
Xəstəxana hazırlığı
-
Əhalinin maarifləndirilməsi
-
Evdə qabaqlayıcı nə etmək olar?
-
Su və uzunömürlü qida ehtiyatı
-
Batareyalı radio
-
Fənər
-
Ailə əlaqə planı
-
Sığınacaq otağının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi
Ən böyük səhv nədir?
Panika.
Çünki radiasiya təhlükəsində düzgün davranış:
-
Dozanı azaldır
-
Sağ qalma ehtimalını artırır
-
Uzunmüddətli riskləri minimuma endirir
Nəticə
Nüvə təhlükəsi real olsa da, idarəolunan riskdir. Əsas təhlükə partlayış yox, falloutdur. Külək radioaktiv hissəcikləri uzaqlara daşıya bilər, lakin doğru tədbirlər görəriksə, risk əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər.
Ən güclü müdafiə vasitəsi qorxu deyil, məlumatdır.
