Dos. Dr. Ayaz Seyidli
Neyropsixologiya və Klinik Psixologiya üzrə tədqiqatçı
Xülasə
Bu məqalədə autizm spektr pozuntusunda (ASP) neyro-şüur əsaslı yeni terapiya paradigması elmi baxımdan təhlil edilir. Ənənəvi davranış yönümlü modellərdən fərqli olaraq, təklif olunan yanaşma beynin neyroplastik xüsusiyyətlərini, şüurun inkişaf mərhələlərini, emosional tənzimləmə mexanizmlərini və texnoloji vasitələrin inteqrasiyasını əsas götürür. Məqalədə inteqrativ terapiya modeli, fərdiləşdirilmiş müdaxilə strategiyaları və klinik effektivlik göstəriciləri sistemli şəkildə araşdırılır. Nəticələr göstərir ki, neyro-şüur əsaslı yanaşma autizmli fərdlərin sosial adaptasiyasını, emosional stabilliyini və müstəqil həyat bacarıqlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Açar sözlər: Autizm, neyro-şüur, neyroplastiklik, inteqrativ terapiya, fərdiləşdirilmiş müdaxilə.
1. Giriş
Autizm spektr pozuntusu neyroinkişaf xarakterli mürəkkəb sindromdur və sosial qarşılıqlı əlaqə, ünsiyyət bacarıqları, davranış çevikliyi və sensor emal sahələrində çətinliklərlə müşayiət olunur. Müasir diaqnostik sistemlər autizmi əsasən davranış və inkişaf perspektivindən izah edir.
Lakin son illərdə aparılan neyrobioloji və neyropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, autizm yalnız davranış problemləri ilə məhdudlaşmır. O, eyni zamanda şüur prosesləri, emosional tənzimləmə mexanizmləri və beyin şəbəkələrinin funksional inteqrasiyası ilə sıx bağlıdır.
Bu baxımdan autizmin müalicəsində yalnız simptomların azaldılmasına yönəlmiş yanaşmalar kifayət etmir. Daha dərin neyropsixoloji mexanizmləri əhatə edən, şüur və emosional sistemləri hədəfləyən yeni terapiya modellərinə ehtiyac yaranır. Neyro-şüur əsaslı paradigma məhz bu ehtiyacın nəticəsi olaraq formalaşmışdır.
2. Neyro-Şüur Konsepsiyasının Elmi Əsasları
2.1. Neyro-şüurun mahiyyəti
Neyro-şüur anlayışı insan beynində formalaşan idrak, emosional və özünütənzimləmə proseslərinin inteqrasiyasını ifadə edir. Bu sistem aşağıdakı əsas komponentlərdən ibarətdir:
• diqqət və informasiya emalı,
• emosional reaksiya və empatiya,
• özünüdərk və refleksiya,
• qərarvermə mexanizmləri,
• sosial idrak və interpretasiya.
Bu komponentlərin harmonik fəaliyyəti adaptiv davranışın, psixoloji sağlamlığın və sosial uyğunlaşmanın əsasını təşkil edir.
2.2. Autizmdə neyro-şüur mexanizmləri
Autizmli fərdlərdə aparılan neyroimaging və elektrofizioloji tədqiqatlar göstərir ki, beyin şəbəkələri arasında funksional əlaqəlilik zəifləyə bilər. Xüsusilə:
• prefrontal korteks,
• limbik sistem,
• sensor sahələr,
• assosiativ zonalar
arasında uyğunsuzluqlar müşahidə olunur.
Bu disfunksiya emosional reaktivliyin artmasına, sosial siqnalların yanlış interpretasiyasına və davranış rigidliyinə səbəb olur. Nəticədə fərdin adaptasiya qabiliyyəti zəifləyir.
3. Ənənəvi Terapiya Modellərinin Məhdudiyyətləri
Autizm terapiyasında uzun müddət davranış yönümlü modellər üstünlük təşkil etmişdir. Bu yanaşmalar əsasən:
• uyğunlaşma bacarıqlarının öyrədilməsi,
• problem davranışların azaldılması,
• sosial qaydaların təkrarlanması
üzərində qurulmuşdur.
Lakin bu modellərin bir sıra məhdudiyyətləri mövcuddur:
• şüur və emosional proseslərin yetərincə nəzərə alınmaması,
• fərdi neyroprofilin nəzərə alınmaması,
• daxili motivasiyanın zəif inkişafı,
• uzunmüddətli effektin qeyri-sabitliyi.
Bu səbəblər yeni, daha dərin və davamlı yanaşmaların inkişafını zəruri etmişdir.
4. Yeni Neyro-Şüur Terapiya Paradigması
4.1. Paradigmanın əsas prinsipləri
Təklif olunan model aşağıdakı əsas prinsiplərə söykənir:
1. Neyroplastikliyin stimullaşdırılması
2. Şüurun mərhələli inkişafı
3. Emosional tənzimləmə mexanizmlərinin gücləndirilməsi
4. Sensor balansın bərpası
5. Sosial-kognitiv inteqrasiya
6. Fərdiləşdirilmiş müdaxilə sistemi
Bu prinsiplər beynin adaptiv potensialından maksimum istifadə etməyə imkan verir.
4.2. İnteqrativ modelin strukturu
Yeni paradigma multidisiplinar yanaşmanı əhatə edir:
Sahə Funksiya
Neyropsixologiya İcraedici funksiyaların inkişafı
Psixoterapiya Emosional stabillik
Sensor terapiya Duyğu balansı
Texnologiya Obyektiv monitorinq
Pedaqogika Akademik uyğunlaşma
Bu struktur terapiya prosesinin kompleks və sistemli şəkildə qurulmasını təmin edir.
5. Terapiya Komponentləri
5.1. Neyroplastiklik əsaslı məşqlər
Bu mərhələdə:
• diqqət məşqləri,
• yaddaş tapşırıqları,
• planlama oyunları,
• problem həlli tapşırıqları
tətbiq olunur. Məqsəd beyin əlaqələrinin yenidən təşkilidir.
5.2. Şüur və özünüdərk modulları
Bu mərhələdə uşağın:
• emosiyalarını tanıması,
• bədən siqnallarını anlaması,
• stressi idarə etməsi,
• öz davranışını müşahidə etməsi
inkişaf etdirilir. Mindfulness və vizual texnikalardan geniş istifadə olunur.
5.3. Sensor-emosional inteqrasiya
Sensor disbalansın aradan qaldırılması üçün:
• toxunma terapiyası,
• vestibulyar stimullaşdırma,
• ritmik hərəkətlər,
• mühit tənzimləməsi
tətbiq edilir.
5.4. Texnologiya əsaslı müdaxilələr
Model çərçivəsində aşağıdakılardan istifadə edilir:
• virtual reallıq simulyasiyaları,
• biofeedback sistemləri,
• mobil tətbiqlər,
• süni intellekt əsaslı analiz platformaları.
Bu vasitələr terapiyanın obyektiv və ölçülə bilən olmasını təmin edir.
6. Fərdiləşdirilmiş Terapiya Sistemi
Hər bir uşaq üçün fərdi neyroprofil hazırlanır. Bu profil aşağıdakı parametrləri əhatə edir:
• idrak səviyyəsi,
• sensor üstünlüklər,
• emosional reaktivlik,
• sosial motivasiya,
• öyrənmə tərzi.
Bu məlumatlara əsasən fərdi terapiya proqramı hazırlanır.
7. Klinik Effektivlik və Nəticələr
Klinik müşahidələr göstərir ki, neyro-şüur əsaslı terapiya aşağıdakı sahələrdə müsbət nəticələr verir:
• sosial qarşılıqlı əlaqənin artması,
• emosional stabillik,
• davranış elastikliyi,
• akademik uyğunlaşma,
• müstəqil həyat bacarıqları.
Erkən müdaxilə mərhələsində effektivlik daha yüksək olur.
8. Etik və Sosial Aspektlər
Model neyrodiverslik prinsipinə əsaslanır və autizmi patologiya deyil, inkişaf fərqliliyi kimi qəbul edir. Əsas etik prinsiplər:
• könüllülük,
• uşağın şəxsiyyətinin qorunması,
• məcburiyyətin olmaması,
• inklüzivlik.
Bu yanaşma psixoloji rifahın qorunmasına xidmət edir.
9. Müzakirə
Təklif olunan model autizm terapiyasında şüur və beyin mexanizmlərini mərkəzə qoymaqla klassik yanaşmalardan fərqlənir. Model həm nəzəri, həm də praktik baxımdan yüksək potensiala malikdir. Bununla belə, genişmiqyaslı empirik tədqiqatlara ehtiyac qalmaqdadır.
10. Nəticə
Neyro-şüur əsaslı yeni terapiya paradigması autizmin kompleks təbiətinə uyğun olaraq çoxşaxəli, davamlı və fərdiyönümlü müdaxilə imkanı yaradır. Bu yanaşma autizmli fərdlərin sosial inteqrasiyasını, psixoloji sağlamlığını və həyat keyfiyyətini yüksəldən müasir klinik model kimi qiymətləndirilə bilər.
