BAKI, TurkicWorld, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Qəzza zolağında müharibənin aktiv mərhələsinin zəifləməsi fonunda yeni bir mərhələ formalaşır. Bu mərhələ silah səsləri ilə deyil, sənədlər, icazələr, gecikmələr və iqtisadi mexanizmlər vasitəsilə irəliləyir. Dağıntıların miqyası və yenidənqurma prosesinin qeyri-müəyyənliyi göstərir ki, Qəzzada mübarizə yalnız hərbi müstəvidə deyil, siyasi və inzibati alətlər üzərindən də davam etdirilir.
Mövcud vəziyyətdə Qəzzanın yenidən qurulması humanitar bərpa prosesi kimi deyil, əraziyə nəzarətin yeni forması kimi ortaya çıxır. Müharibə nəticəsində milyonlarla ton dağıntı altında qalan ərazi hələ də real bərpa mərhələsinə keçməyib. Əsas tikinti materiallarının – sement, metal konstruksiyalar, texniki avadanlıqların – daxil olması isə siyasi qərarlardan asılı vəziyyətdə saxlanılır.
Yenidənqurma nəzarət alətinə çevrilir
Qəzzada yenidənqurma ideyası zahirən bərpa və dirçəliş məqsədi daşısa da, praktikada gündəlik həyatın siyasi filtrdən keçirilməsi mexanizminə bənzəyir. Tikinti materiallarının axını təhlükəsizlik arqumentləri ilə məhdudlaşdırılır və bu, ərazidə həyatın ölçüsünü, sürətini və davamlılığını müəyyən edən əsas vasitəyə çevrilir. Nəticədə Qəzzanın yenidən qurulması tam hüquqlu bir proses deyil, istənilən an dayandırıla bilən “şərti imkan” formasını alır.
Bu yanaşma bir tərəfdən təhlükəsizlik adı altında daimi asılılıq yaradır, digər tərəfdən isə əhalinin gələcək planlama imkanlarını iflic edir. Ev, məktəb və xəstəxana kimi fundamental ehtiyaclar siyasi alver predmetinə çevrildikdə, bərpa artıq humanitar məsələ olmur.
Siyasi və sosial təsirlər
Yenidənqurma üzərindən tətbiq edilən nəzarət Qəzzada siyasi idarəetməyə də dolayı yolla təsir göstərir. Hansı qurumun və ya mexanizmin tikinti prosesini idarə edəcəyi məsələsi legitimlik alətinə çevrilir. Bu isə yerli idarəçilik imkanlarını zəiflədir, əvəzində texniki və müvəqqəti strukturları ön plana çıxarır. Beləliklə, siyasi məsuliyyət daşımayan, lakin qərar verə bilən mexanizmlər formalaşır.
Sosial müstəvidə isə bu proses “sakitləşdirmə” siyasətini gücləndirir. Dam altına qayıtmaq ümidi hüquq kimi deyil, davranış qarşılığında verilən mükafat kimi təqdim olunur. Uzunmüddətli gözləmə, qeyri-müəyyənlik və daimi müvəqqətilik hissi cəmiyyətin sosial toxumasını zəiflədir.
Zaman amili və “səssiz köçürmə”
Qəzzada dağıntıların təmizlənməsinin illərlə çəkə biləcəyi barədə beynəlxalq qiymətləndirmələr var. Bu isə zaman faktorunu əsas siyasi alətə çevirir. Uzanan bərpa prosesi birbaşa zor tətbiq etmədən əhalini tükəndirir. Uzun müddət çadır şəhərciklərində yaşamaq, normal həyat perspektivinin görünməməsi tədricən könüllü köç ideyasını gücləndirir.
Bu mərhələdə köç tanklarla deyil, ümidin aşınması ilə baş verir. Beynəlxalq reaksiyanın zəifliyi isə bu prosesi daha da səssiz edir. Açıq hərbi əməliyyatlar kəskin tənqid doğurduğu halda, inzibati gecikmələr və prosedur maneələri ciddi siyasi təzyiqə məruz qalmır.
Qəzzanın yenidən qurulması məsələsi sadəcə bərpa layihəsi deyil, münaqişənin yeni fazasıdır. Burada əsas silah hərbi güc deyil, icazələr, gecikmələr və iqtisadi nəzarətdir. Məkanın yenidən dizaynı əhalinin siyasi və sosial gələcəyini də yenidən formalaşdırır. Bu mənzərədə yenidənqurma prosesi müharibədən sonrakı mərhələ yox, müharibənin davamı kimi çıxış edir – daha sakit, lakin daha uzunmüddətli və dərin təsirli formada.
