Hava və su çirkliliyi müasir dövrdə əhalinin sağlamlığına, orta ömür uzunluğuna və ekoloji təhlükəsizliyə birbaşa təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Beynəlxalq təşkilatların yanaşmasına görə, ətraf mühitin çirklənmə səviyyəsi bir ölkənin yalnız sənaye inkişafını deyil, həm də idarəetmə keyfiyyətini, ekoloji siyasətini və ictimai nəzarət mexanizmlərini əks etdirir. Bu baxımdan Azərbaycanla Avropa ölkələri arasında ciddi fərqlər müşahidə olunur.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Azərbaycanda hava çirkliliyi: ümumi mənzərə
Azərbaycanda hava çirkliliyinin əsas mənbələri sənaye istehsalı, nəqliyyat vasitələri və enerji sektorudur. Xüsusilə Bakı və Abşeron yarımadası ölkə üzrə ən yüksək çirklənmə səviyyəsinə malik bölgə hesab olunur.
2000-ci illərin ortalarından etibarən aparılan ölçmələr göstərir ki, Azərbaycanda havada:
1. xırda toz hissəcikləri (PM2.5 və PM10),
2. azot oksidləri,
3. kükürd dioksidi normadan artıq qeydə alınan əsas çirkləndiricilərdir.
Son illərdə müəyyən ekoloji layihələr həyata keçirilsə də, iri şəhərlərdə illik orta PM2.5 göstəriciləri Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi normadan 2–3 dəfə yüksək olaraq qalır. Bu vəziyyət xüsusilə tənəffüs yolları xəstəliklərinin, allergiyaların və ürək-damar problemlərinin artmasına səbəb olur.
Avropa ölkələrində hava çirkliliyi göstəriciləri
Avropa İttifaqı ölkələrində hava keyfiyyətinə nəzarət daha sərt qanunvericilik və davamlı monitorinq sistemi ilə həyata keçirilir. Qərbi və Şimali Avropa ölkələrində:
1. bərpa olunan enerji mənbələrinin geniş istifadəsi,
2. sərt avtomobil emissiya standartları,
3. ictimai nəqliyyatın inkişafı nəticəsində hava çirkliliyi səviyyəsi nisbətən aşağıdır.
Məsələn, Skandinaviya ölkələrində və Almaniyada PM2.5 göstəriciləri ÜST normalarına ya tam uyğun gəlir, ya da cüzi şəkildə üstələyir. Şərqi Avropa ölkələrində vəziyyət bir qədər fərqli olsa da, ümumilikdə Avropa regionu Azərbaycanla müqayisədə daha yaxşı ekoloji göstəricilərə malikdir.
Azərbaycanda su çirkliliyi problemləri
Azərbaycanda su çirkliliyi əsasən:
- sənaye tullantıları,
- kənd təsərrüfatında pestisid və gübrələrin nəzarətsiz istifadəsi,
- kanalizasiya sularının tam təmizlənmədən su hövzələrinə axıdılması ilə bağlıdır.
Xüsusilə Kür və Araz çayları boyunca yerləşən ərazilərdə suyun keyfiyyəti ilə bağlı problemlər müşahidə olunur. Bəzi regionlarda içməli suyun keyfiyyəti standartlara tam cavab vermir və bu, bağırsaq infeksiyaları, xroniki xəstəliklər və uşaq sağlamlığı ilə bağlı riskləri artırır.
Digər mühüm məsələ Xəzər dənizinin çirklənməsidir. Neft-qaz hasilatı, məişət tullantıları və çirkab sular Xəzərin ekosisteminə uzunmüddətli zərər vurur.
Avropa ölkələrində su keyfiyyəti
Avropa İttifaqında su ehtiyatlarının qorunması üzrə vahid strategiya mövcuddur. Çirkab suların təmizlənməsi, içməli suyun keyfiyyətinə nəzarət və sənaye tullantılarının filtrasiya sistemi ciddi şəkildə tənzimlənir.
Avropa ölkələrinin böyük əksəriyyətində:
- əhalinin 95 faizdən çoxu təhlükəsiz içməli suya çıxışa malikdir,
- açıq su hövzələrinin ekoloji vəziyyəti mütəmadi qiymətləndirilir,
- çirkləndirici müəssisələrə qarşı ciddi sanksiyalar tətbiq olunur.
Bu səbəbdən Avropada su ilə əlaqəli yoluxucu xəstəliklər minimum səviyyədədir.
Əsas fərqlərin ümumiləşdirilməsi
Azərbaycanla Avropa ölkələri arasında hava və su çirkliliyi baxımından fərqlər aşağıdakı əsas istiqamətlərdə özünü göstərir:
- Avropada ekoloji normativlər daha sərt və icrası daha effektivdir.
- Azərbaycanda monitorinq sistemləri mövcud olsa da, onların icrası və ictimai açıqlığı məhduddur.
- Avropa ölkələrində ekoloji məsuliyyət hüquqi mexanizmlərlə gücləndirilib, Azərbaycanda isə inzibati nəzarət hələ də əsas rol oynayır.
- İctimai ekoloji şüur Avropada daha yüksək səviyyədədir.
Sağlamlığa təsir və uzunmüddətli risklər
Araşdırmalar göstərir ki, hava və su çirkliliyi ilə:
- orta ömür uzunluğu,
- uşaq və ana ölümü göstəriciləri,
- xroniki xəstəliklərin yayılma səviyyəsi birbaşa əlaqəlidir.
Azərbaycanda çirklənmənin yüksək olduğu ərazilərdə tənəffüs xəstəlikləri və allergik problemlər daha çox müşahidə olunur. Avropa ölkələrində isə ekoloji risklər daha çox sənayeləşmiş bölgələrlə məhdudlaşır və ümumi sistemli nəzarət mövcuddur.
Nəticə...
Beynəlxalq müqayisə göstərir ki, Azərbaycan hava və su çirkliliyi göstəricilərinə görə Avropa ölkələrinin əksəriyyətindən geri qalır. Son illərdə müəyyən müsbət addımlar atılsa da, mövcud fərqin aradan qaldırılması üçün:
ekoloji qanunvericiliyin sərtləşdirilməsi,
monitorinq sistemlərinin şəffaflaşdırılması,
ictimai nəzarətin və ekoloji maarifləndirmənin gücləndirilməsi
zəruridir.
Bu sahədə atılacaq addımlar yalnız ekoloji təhlükəsizliyi deyil, eyni zamanda əhalinin sağlamlığını və gələcək nəsillərin həyat keyfiyyətini birbaşa müəyyən edəcək.
