Su qıtlığı müasir dünyanın ən ciddi ekoloji və strateji çağırışlarından biri hesab olunur. İqlim dəyişikliyi, əhalinin sürətli artımı və təbii su mənbələrinin çirklənməsi şirin su ehtiyatlarını tükətdiyi bir dövrdə, okean və dəniz sularının təmizlənməsi (desalizasiya) qlobal su təhlükəsizliyinin təmin edilməsində həlledici rol oynayır. Yer kürəsindəki su ehtiyatlarının təxminən 97%-nin şor sulardan ibarət olduğunu nəzərə alsaq, bu texnologiyaların tətbiqi bəşəriyyət üçün tükənməz bir mənbə vəd edir.
Şor suların təmizlənməsi prosesi mahiyyət etibarilə suyun tərkibindəki həll olunmuş duzların və mineralların müxtəlif fiziki və ya kimyəvi üsullarla kənarlaşdırılmasıdır. Bu sahədə ən geniş yayılmış və texnoloji cəhətdən ən mükəmməl metod əks-osmos (reverse osmosis) üsuludur. Bu texnologiya suyun yüksək təzyiq altında xüsusi yarımkeçirici membranlardan keçirilməsinə əsaslanır. Membranlar o qədər kiçik məsamələrə malikdir ki, yalnız su molekullarını keçirir, duz ionlarını və digər çirkləndiriciləri isə saxlayır. Bu üsul, xüsusilə enerji səmərəliliyi baxımından digər metodları üstələyir və son illərdə Azərbaycanda, o cümlədən Xəzər dənizi sahillərində tətbiq edilən əsas texnologiyadır.
Digər bir qədim və effektiv üsul isə termal distillə prosesidir. Bu metod təbiətdəki buxarlanma və yağış dövranını süni şəkildə təkrarlayır. Şor su qızdırılaraq buxar halına gətirilir və sonra yenidən mayeləşdirilərək təmiz su əldə edilir. Bu proses çoxpilləli flaş (MSF) və ya çoxeffektli distillə (MED) formalarında həyata keçirilir. Baxmayaraq ki, termal üsullar çox yüksək təmizlik dərəcəsi təmin edir, onların yüksək istilik enerjisi tələb etməsi bu metodu yalnız enerji resursları bol olan regionlar üçün iqtisadi cəhətdən əlverişli edir.
Texnoloji innovasiyalar həmçinin elektrodializ və günəş enerjisi ilə desalizasiya kimi üsulları da ön plana çıxarıb. Elektrodializ üsulunda duz ionları elektrik sahəsinin köməyi ilə sudan ayrılır ki, bu da daha çox az şorlu (acısu) suların təmizlənməsində effektivdir. Günəş enerjisindən istifadə isə prosesin ekoloji təmizliyini təmin edərək karbon qazı emissiyasını minimuma endirir və uzaq, enerji şəbəkəsindən kənar bölgələr üçün ideal həll yolu təqdim edir.
Lakin bu genişmiqyaslı təmizləmə prosesləri müəyyən ekoloji riskləri də bərabərində gətirir. Təmizləmə zamanı yaranan və brine (qatı duz məhlulu) adlanan tullantı suyunun dənizə qaytarılması dəniz ekosisteminə mənfi təsir göstərə bilər. Müasir mühəndislik bu problemin həlli üçün qatı duz məhlulundan kimya sənayesində xammal kimi istifadə etməyi və ya onu daha geniş əraziyə yayaraq zərərsizləşdirməyi hədəfləyir.
Nəticə etibarilə, şor suların təmizlənməsi sadəcə texnoloji bir nailiyyət deyil, həm də gələcək nəsillərin suya olan tələbatını ödəmək üçün strateji bir qalxandır. Azərbaycan kimi su qıtlığı riski ilə üzləşən ölkələr üçün Xəzər dənizinin potensialından istifadə etmək, müasir təmizləmə zavodlarının inşası və bu sahədə yaşıl enerji texnologiyalarının tətbiqi dayanıqlı inkişafın əsas sütununa çevrilməlidir.
Azərbaycan bu üsulunun effektivliyi
Azərbaycanda su təhlükəsizliyinin təmin edilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilib. Ölkəmizin yerüstü su ehtiyatlarının təxminən 70%-nin ölkə hüdudlarından kənarda formalaşması və iqlim dəyişikliyi fonunda çayların sululuğunun azalması Xəzər dənizinin suyundan istifadəni qaçılmaz edir. Bu istiqamətdə artıq mühüm addımlar atılmaqdadır və gələcəkdə həyata keçirilməsi mümkün olan genişmiqyaslı perspektivlər mövcuddur.
Hazırda görülən işlərin başında dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması üzrə ilk pilot layihələr dayanır. Sitalçay qəsəbəsində və Sumqayıt yaxınlığında fəaliyyət göstərən qurğular bu sahədə ilkin təcrübə bazası rolunu oynayır. Lakin ən strateji addım 2024-cü ildə təməli qoyulan və Bakı şəhərinin, eləcə də ətraf rayonların su təchizatını yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyan böyükmiqyaslı duzsuzlaşdırma zavodunun inşasıdır. Bu zavod gün ərzində yüz minlərlə kubmetr suyu içməli hala gətirərək Abşeron yarımadasının Oğuz-Qəbələ və Kür xətlərindən asılılığını azaldacaq.
Gələcəkdə görülə biləcək işlər və inkişaf perspektivləri isə daha geniş spektri əhatə edir:
Bərpa olunan enerji ilə inteqrasiya: Desalizasiya prosesi yüksək enerji tələb edən bir sahədir. Azərbaycanın dənizdəki zəngin külək enerjisi potensialı və Abşeronun günəşli günlərinin çoxluğu bu zavodların "yaşıl enerji" ilə işləməsinə şərait yaradır. Bu, həm suyun maya dəyərini aşağı salar, həm də ekoloji təmizliyi təmin edər.
Kənd təsərrüfatı üçün təmizləmə:
Təkcə içməli su deyil, həm də suvarma üçün dəniz suyunun qismən təmizlənməsi (daha az enerji sərf edən texnologiyalarla) sahilboyu ərazilərdə kənd təsərrüfatının canlanmasına kömək edə bilər.
Yeraltı şor suların (acısu) emalı:
Kür-Araz ovalığında və bəzi regionlarda yeraltı suların minerallaşma dərəcəsi yüksəkdir. Kiçik və orta həcmli mobil təmizləmə qurğularının tətbiqi ilə həmin suları yerli istifadə üçün yararlı hala gətirmək mümkündür.
Tullantıların idarə edilməsi:
Təmizləmə prosesindən sonra qalan qatı duz məhlulunun emal edilərək kimya sənayesində (məsələn, xlor və ya duz istehsalında) xammal kimi istifadəsi iqtisadi dövriyyəyə əlavə qazanc gətirə bilər.
Azərbaycanın bu sahədəki əsas hədəfi suyun idarə olunmasında "inteqrasiya edilmiş su ehtiyatları idarəçiliyi" modelinə keçməkdir. Bu modeldə dəniz suyunun təmizlənməsi tək çıxış yolu deyil, həm də suyun təkrar emalı və itkilərin qarşısının alınması ilə paralel aparılan bir prosesdir.
Şor suların təmizlənməsi texnologiyaları müasir dövrdə su qıtlığına qarşı ən güclü strateji silah hesab olunsa da, bu prosesi problemin yeganə və mütləq həlli kimi qəbul etmək bəzi mühüm reallıqları gözardı etmək deməkdir. Desalizasiya, xüsusilə dəniz kənarında yerləşən və təbii şirin su ehtiyatları məhdud olan regionlar üçün "sonsuz su mənbəyi" vəd edən bir sığorta mexanizmidir. İqlim dəyişikliyi və quraqlıqdan asılı olmayaraq sabit su təchizatı yaratmaq imkanı bu texnologiyanı bəşəriyyətin su təhlükəsizliyi üçün əvəzolunmaz edir. Lakin bu həll yolunun tətbiqi həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan yüksək bədəllərlə müşayiət olunur.
İqtisadi baxımdan dəniz suyunun içməli hala gətirilməsi ənənəvi su mənbələrinin emalından xeyli baha başa gəlir. Bu yüksək maya dəyəri həm suyun təmizlənməsi üçün tələb olunan böyük miqdarda enerji sərfi, həm də mürəkkəb membran texnologiyalarının saxlanma xərcləri ilə əlaqədardır. Ekoloji müstəvidə isə prosesdən sonra yaranan həddindən artıq duzlu konsentratın (brine) dənizə geri qaytarılması dəniz ekosisteminə, xüsusən də sahilboyu biomüxtəlifliyə ciddi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən desalizasiya texnologiyası hər nə qədər inkişaf etsə də, o, kompleks bir su idarəçiliyi strategiyasının yalnız bir hissəsi olmalıdır.
Həqiqi həll yolu təmizləmə zavodlarının sayını artırmaqla yanaşı, mövcud resursların səmərəli idarə olunmasından keçir. Su itkilərinin minimuma endirilməsi, çirkab sularının təmizlənərək kənd təsərrüfatı və sənayeyə geri qazandırılması və ən əsası, su sərfində qənaət mədəniyyətinin formalaşması şor suların təmizlənməsi ilə paralel aparılmalıdır. Desalizasiya qurğuları su qıtlığı zəncirində sonuncu həlqə — bir növ "texnoloji ehtiyat variantı" kimi çıxış etdikdə ən yüksək səmərəliliyi təmin edir.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, şor suların təmizlənməsi su qıtlığı böhranını təkbaşına bitirə bilməsə də, bu böhranın fəsadlarını yumşaltmaq üçün ən etibarlı texnoloji vasitədir. Azərbaycan kimi coğrafi mövqeyi və Xəzər dənizinə çıxışı olan ölkələr üçün bu üsul, bərpa olunan enerji mənbələri ilə inteqrasiya edildiyi təqdirdə, gələcək nəsillərin su təhlükəsizliyini təmin edən ən mühüm strateji sütunlardan biri olacaqdır. Su qıtlığı ilə mübarizədə uğur yalnız yeni su yaratmaqda deyil, həm də yaradılan və mövcud olan hər bir damcıya olan münasibətimizin dəyişməsində gizlidir.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
