Astana, 24 may, AZƏRTAC
Bu yaxınlarda Astanadakı “Astana Opera” teatrında “Qıpçaq qızı Appak” milli operasının dünya premyerası olub. Süjet, taleyin hökmü ilə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi ilə bağlanan qıpçaq qızı Appakın hekayəsinə əsaslanır. Operanın müəlliflərindən biri, bəstəkar Serikjan Abdinurov AZƏRTAC-a verdiyi müsahibədə əsərin yaradılması, Azərbaycan musiqi ənənəsinin rolu və bu əsərin əhəmiyyətindən bəhs edib.
- “Qıpçaq qızı Appak” operasının yaradılması ideyası necə əmələ gəldi və musiqi üzərində işinizdə sizin üçün əsas təkan nə oldu?
- Qazax klassiki Qabit Musrepov “Qıpçaq qızı Appak” adlı tarixi dramın müəllifidir. Bu dram hələ sovet dövründə “Prostor” jurnalında dərc olunub. Qabit Musrepov görkəmli qazax bəstəkarı Yerkegali Rahmadiyevlə dostluq edib və günlərin bir günü ona bu mövzuya müraciət etməyi təklif edib.
2010-cu ildə, artıq Astanada işlədiyimiz zaman Yerkegali Rahmadiyev mənə bu tarixi dram haqqında danışdı. Bundan sonra əsərin mətnini axtarmağa başladım və onu kitabxanada tapdım. Materialı oxumağa və öyrənməyə başladım və ideyanın özü məni dərhal maraqlandırdı. Burada musiqi üçün geniş imkanlar var idi: Qıpçaq çölünü, gündəlik həyatı, mədəniyyəti, Qıpçaq düşərgəsini, digər tərəfdən isə Nizaminin yaradıcılığı ilə əlaqəli Şərq dünyasını təsvir etmək mümkün idi.
Mənim üçün musiqidə iki obraz xəttini — Qıpçaq çölü və Şərqin musiqisini birləşdirmək xüsusilə maraqlı idi. Hadisələr XII əsrdə baş verir və bu, əsas personajların ariyaları, duetləri və leytmotivləri vasitəsilə təkcə tarixi süjeti deyil, həm də o dövrün mənəvi və mədəni atmosferini açmaq imkanı yaradırdı.
Bu ideya bizi ruhlandırdı, libretto müəllifi axtarmağa və tədricən operanı yaratmağa başladıq.
- Azərbaycan musiqisi həyatınıza necə daxil oldu və bu təcrübə operada Nizami obrazını yaratmaqda işinizə nə cür təsir etdi?
- Azərbaycan musiqisi ilə tanışlığım hələ Sovet dövründə başlayıb. 1985-1986-ci illərdə Azərbaycanda, Xırdalandakı hərbi hissədə xidmət etmişəm. Orkestrdə ifa edir, bazar günləri isə Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına gedirdim. Bütün günü musiqi - pianoçuları, skripka, xalq çalğı alətləri ifaçılarını dinləməklə keçirirdim. Həmçinin tez-tez Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyini də ziyarət edirdim.
O vaxtdan bəri Azərbaycan xalq musiqisinə, xalq çalğı alətlərinə və muğam sənətinə dərin sevgi bəsləmişəm. Ən sevdiyim bəstəkarlar arasında Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Arif Məlikov və Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin digər nümayəndələri var.
Opera üzərində işləməyə başlayanda bütün bu musiqi təcrübəsi yenidən canlandı. Həmçinin Azərbaycan folklorunu, muğamlarını və ladlarını daha dərindən öyrənməyə başladım. Bu, qazax bəstəkarının Şərq və Azərbaycan musiqisini mənimsəməsi idi.
Nizami obrazı ilə əlaqəli musiqi nömrələri yaratdığımız zaman onların Azərbaycan melodiyalarına mümkün qədər yaxın səslənməsini istəyirdim.
Lakin bizim fərqli vokal mədəniyyətimiz var: çöl, geniş oxuma tərzi. Azərbaycan melizmləri və melodik inkişaf xüsusiyyətləri xüsusi bir məktəbdir və müğənnilərimiz bütün səylərinə baxmayaraq, onları tam şəkildə çatdırmaqda çətinlik çəkirdilər.
Nizaminin vokallarının Azərbaycan dilində səsləndirilməsi ilə bağlı variant var idi. Lakin müğənnilər düzgün tələffüz etməkdə çətinlik çəkirdilər. Dili təhrif etmək isə həm dilin özünə, həm də dinləyicilərə qarşı düzgün olmazdı. Buna görə də müşavirədə rejissor, direktor və dirijor bu fikirdən imtina etməyin ən yaxşı yol olduğuna razılaşdılar.
- Operada Azərbaycan musiqisinin ahəngini necə çatdırmağa çalışdınız və hansı çətinliklərlə qarşılaşdınız?
- Tamaşanın hazırlanması zamanı Azərbaycandan tenor dəvət etmək ideyası yarandı. Bu təklifi quruluşçu-rejissor Mixail Pandjavidze irəli sürdü. İdeya çox maraqlı idi, lakin bir sıra səbəblərə, o cümlədən maliyyə məsələsinə görə onu həyata keçirmək mümkün olmadı.
Praktik bir məsələ də var idi: dəvət olunmuş müğənni premyeranı ifa edib sonra teatrı tərk edə bilərdi, teatr isə daha sonra təkbaşına tamaşanı davam etdirməli idi. Belə bir halda, operanın sonrakı tamaşaları ilə bağlı çətinliklər yarana bilərdi. Buna görə də biz fərqli bir yanaşma seçdik.
- Operada xalq çalğı alətləri hansı rolu oynayır və onların vasitəsi ilə Qazax ilə Azərbaycan mədəniyyətləri arasındakı əlaqəni çatdırmaq necə mümkün olub?
- Rejissorun təklifi ilə teatr xüsusi olaraq türk və Qafqaz musiqi ənənələrinə xas olan şərq alətlərini əldə etdi. Onlar uzun müddət axtarıldı və nəhayət tapıldı.
Bundan əlavə, Qazaxıstanda çoxlu sayda azərbaycanlı yaşayır və onların vasitəsilə teatr rəhbərliyi bir tar ifaçısı tapıb onu tamaşada çıxış etməyə dəvət edib. Operada iki xalq aləti yanaşı səslənir: Qazax dombrası və Azərbaycan tarı. Dombra qıpçaq mədəniyyətinin koloritini, tar isə Azərbaycan musiqisinin fərqli xüsusiyyətini əks etdirir. Bu birləşmə daxili harmoniya təşkil etdi.
Türk xalqları ortaq köklərə malikdir və alətlərin özləri bir çox cəhətdən oxşardır. Bu birləşmə ilə iki xalqın ortaq mədəniyyətini, tarixini və adət-ənənələrini vurğulamaq istədik.
- Operanın ideoloji əsası nədir?
- Əsas vəzifələrimdən biri tariximizin və mədəniyyətimizin ortaqlığını musiqi ilə göstərmək idi. Şərqin dahi şairi Nizami Gəncəvi və Qıpçaq qızı Appakın obrazları vasitəsilə biz sevgi, mənəvi və mədəni yaxınlıq mövzusunu açmağa çalışırdıq. Yayılmış versiyaya görə, Appak Nizaminin həyat yoldaşı, Məhəmməd isə oğlu idi.
Bizim üçün təkcə şəxsi hekayəni deyil, həm də daha geniş konteksti - Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasındakı əlaqəni, türk xalqlarının tarixi köklərinin ortaqlığını, sülh və sabitlik ideyasını göstərmək vacib idi.
- Türk dünyasının birliyi ideyası mövzu ilə necə bağlıdır?
- Bu gün Türk dünyasının birliyi mövzusu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yaxınlarda Hoca Ahmet Yasavinin məqbərəsinin yerləşdiyi tarixi şəhər olan Türküstanda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü Türk dünyası ölkələrinin əməkdaşlığının möhkəmləndirilməsinin rəmzinə çevrilib.
Müharibələrin mövcud olduğu bir dünyada bu dostluq və birlik jesti çox vacib idi. Məhz həmin vaxt operamız premyerasına hazırlaşırdı. O, Zirvə görüşündən bir neçə gün sonra, mayın 21 və 22-də baş tutdu. Buna görə də, onu, həmin əlamətdar hadisəyə yaradıcı cavab kimi də qəbul etmək olar.
Biz musiqişünaslarla geniş söhbət etdik və maraqlı bir nəticəyə gəldik: türkdilli dünyanın bəstəkarlıq məktəbləri — qazax, Azərbaycan, özbək və qırğız — əsasən öz milli qəhrəmanları haqqında operalar yaradırdılar.
Bizdə “Kız Jibek”, “Abay”, Azərbaycanda isə “Koroğlu” və digər əsərlər var. Lakin türkdilli dünyanı birləşdirəcək və bir neçə xalqın ortaq tarixini və mədəniyyətini nümayiş etdirəcək opera demək olar ki, yox idi.
Məncə, “Qıpçaq qızı Appak” ilk belə əsərlərdən biri ola bilər. Bu, türkdilli bəstəkarlıq məktəbində yeni bir sözdür. Biz bəstəkarın yalnız milli qəhrəmanlara deyil, həm də türk xalqlarının ortaq tarixi köklərinə müraciət etdiyi yeni bir dövrə qədəm qoyuruq.
Appak və Nizami kimi obrazlar Qazaxıstanla Azərbaycanı, eləcə də bütövlükdə Türk dünyasını birləşdirir.
Mən çox ümid edirəm ki, bu opera digər bəstəkarlıq məktəblərinə də təkan verəcək. Bundan sonra bəstəkarlar türkdilli xalqların ortaq tarixi köklərinə müraciət edərək, yeni simfoniyalar, baletlər və operalar yaradacaqlar. Türk xalqlarının birləşməsi layihəmizin əsas ideyalarından biridir.
