Azpolitika.az portalından alınan məlumata görə, ain.az xəbər verir.
Bəzən tarix yalnız böyük siyasi hadisələrdən, məşhur adlardan və yüksək tribunlardan ibarət olmur. Xalqın həqiqi mənəvi tarixi auditoriyalarda səssiz şəkildə dərs deyən, kitabxanalarda gecələyən, tələbələrinin taleyinə cavabdehlik hiss edən müəllimlərin ömründə yaşayır. Belə insanlar zamanın gurultulu səhnələrində görünməsələr də, cəmiyyətin düşüncə yaddaşını formalaşdırırlar.
Hər dövr öz qəhrəmanlarını yaradır. Amma zaman keçdikcə cəmiyyətlərin ən böyük problemi həmin insanları unutmağa başlaması olur. Unudulan yalnız bir insan olmur — bütöv bir düşüncə tərzi, bir mənəviyyat sistemi, bir həyat fəlsəfəsi itir.
Müasir dünya sürətlə dəyişir. İnformasiya çoxalır, amma yaddaş azalır. Universitetlər böyüyür, amma bəzən onların mənəvi ruhu zəifləyir. Belə bir dövrdə keçmiş ziyalıların həyatı haqqında yazmaq nostalji deyil — mənəvi ehtiyacdır.
Çünki cəmiyyətlər yalnız iqtisadi göstəricilərlə yaşamırlar. Xalqları ayaqda saxlayan görünməyən sütunlar var: müəllim vicdanı, alim məsuliyyəti, kitab mədəniyyəti, elmə sədaqət, tələbəyə qayğı… Bu dəyərlər isə ən çox belə insanların həyatında görünür.
Azərbaycan elmi və ali təhsil tarixində elə ziyalılar vardır ki, onların fəaliyyəti yalnız elmi tədqiqatlarla məhdudlaşmır, həm də milli düşüncənin, mənəvi dəyərlərin və universitet mühitinin formalaşmasına xidmət edir.
Belə alimlərdən biri də professor Kərim Hüseyn oğlu Həsənov olmuşdur. O, Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri problemlərinin araşdırılması, gənc tədqiqatçıların hazırlanması və universitet elmi mühitinin inkişafı istiqamətində mühüm xidmətlər göstərmişdir.
Professor Kərim Həsənov kimi alimlər haqqında yazmaq əslində bir insanı tərifləmək deyil. Bu, universitet anlayışını müdafiə etməkdir. Çünki universitet sadəcə diplom verən müəssisə deyil. Universitet həm də xarakter yetişdirən, milli düşüncə formalaşdıran mənəvi məkandır.
Əgər belə insanlar haqqında yazılmasa, gələcək nəsillər universitetlərin yalnız binalardan və vəzifələrdən ibarət olduğunu düşünəcəklər. Halbuki hər universitetin görünməyən ruhu olur. O ruhu isə böyük müəllimlər yaradır.
Belə yazılar keçmişə qayıdış deyil. Əksinə, gələcəyi qorumaq cəhdidir. Çünki müəllimlərinə hörmət etməyən cəmiyyətlərin elmə münasibəti də uzunömürlü olmur.
Ona görə də professor Kərim Həsənov haqqında yazmaq bir şəxsin xatirəsini yaşatmaqdan daha artıq məna daşıyır. Bu, müəllim adına, universitet mədəniyyətinə və Azərbaycan ziyalılıq ənənəsinə ehtiramın ifadəsidir.
Professor Kərim Həsənov haqqında yazmaq mənim üçün sadəcə bir alim bioqrafiyası hazırlamaq deyil. Bu yazı həm də müəyyən bir universitet mədəniyyətinin, ziyalı məsuliyyətinin və müəllim ləyaqətinin xatırlanması cəhdidir. Çünki universitetlərin həqiqi gücü yalnız texnologiyada, statistik göstəricilərdə və reytinqlərdə ölçülmür. Universitetlərin ruhunu onları yaşadan müəllimlər yaradır.
Professor Kərim Həsənov məhz belə alimlərdən idi. O, elmə sakit sədaqətlə xidmət edən, müəllim adını mənəvi məsuliyyət hesab edən nəslin nümayəndəsi idi. Onun həyatı Azərbaycan universitet tarixinin görünməyən, lakin çox mühüm səhifələrindən biridir.
Bu yazını hazırlayarkən məqsəd yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Məqsəd həm də gənc nəslə anlatmaqdır ki, elm yalnız peşə deyil, həm də mənəviyyat məsələsidir. Çünki universitetlərin gələcəyini yeni binalardan daha çox böyük müəllimlərin xatirəsi qoruyur.
Professor Kərim Həsənovun elmi taleyində xüsusi yer tutan şəxsiyyətlərdən biri də böyük yazıçı, alim və pedaqoq Mircəlal Paşayev olmuşdur. Kərim Həsənov filologiya elmləri namizədi dissertasiyasını məhz Mircəlal müəllimin rəhbərliyi altında müdafiə etmişdi. Bu, sadəcə elmi rəhbərlik deyildi. Bu, Azərbaycan humanitar fikrində bir ziyalı məktəbinin davamı idi.
Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
1963-cü ildən etibarən Bakı Dövlət Universitetində fəaliyyətə başlayan Kərim Həsənov müəllimlikdən professorluğa qədər yüksəlmişdir. O, müəllim, baş müəllim, dosent və professor kimi uzun illər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin tədrisi ilə məşğul olmuşdur.
Alim filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini görkəmli yazıçı və alim Mircəlal Paşayevin rəhbərliyi altında müdafiə etmiş, 1988-ci ildə filologiya elmləri doktoru olmuşdur. 1992-ci ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür.
Professor Kərim Həsənovun elmi fəaliyyəti əsasən aşağıdakı istiqamətləri əhatə etmişdir:
Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri problemləri;
Ədəbiyyat tarixinin metodoloji məsələləri;
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi;
Biblioqrafik və elmi-məlumat sistemlərinin hazırlanması;
Universitet kitabxana və nəşriyyat işinin təşkili.
Mənbələrdə onun 100-dən çox elmi məqalənin və bir sıra monoqrafik tədqiqatların müəllifidir.
Kərim Həsənov yalnız alim deyil, həm də universitet təşkilatçısı kimi yadda qalmışdır. O, universitet elmi kitabxanasının yenidən qurulması, nəşriyyat fəaliyyətinin sistemləşdirilməsi və elmi mühitin inkişafı istiqamətində ciddi işlər görmüşdür. Xüsusilə universitet nəşriyyatının formalaşdırılması Azərbaycan ali məktəb elmi üçün mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.
Onun tələbələri və həmkarları professoru yüksək intellekt sahibi, tələbələrə qayğı ilə yanaşan müəllim və prinsipial alim kimi xarakterizə etmişlər. Elmi-pedaqoji fəaliyyəti, tələbələrinə münasibəti və milli düşüncəyə bağlılığı onu Azərbaycan humanitar fikrinin yadda qalan simalarından birinə çevirmişdir.
Professor Kərim Həsənov universitet elminin təşkilatçısı, milli-mənəvi dəyərlərin müdafiəçisi və böyük pedaqoq kimi mühüm yer tutur. 1975-ci ildə Respublika Təhsil Nazirliyinin əmri ilə Kərim Həsənov ali məktəblərin tədris vəsaitləri, o cümlədən dərsliklərlə təminatı üzrə komissiyanın sədri təyin edilmişdi. Bu vəzifə onun həyatında sadəcə inzibati missiya deyildi. O dövrdə ali məktəblərdə Azərbaycan dilində elmi və tədris ədəbiyyatının son dərəcə məhdud olması Kərim müəllimi ciddi şəkildə narahat edirdi. O anlayırdı ki, ana dilində elmi düşüncə formalaşmadan milli universitet mühiti də tam inkişaf edə bilməz.
Kərim müəllim üçün dərslik məsələsi texniki problem deyildi. Bu, milli düşüncə və universitet müstəqilliyi məsələsi idi. O, yaxşı başa düşürdü ki, tələbə öz ana dilində düşünmədən, elmə milli dildə yiyələnmədən universitetlərdə həqiqi elmi mühit formalaşmayacaq.
Məhz buna görə o illərdə onun ən böyük arzularından biri Azərbaycan Dövlət Universitetində müstəqil nəşriyyatın yaradılması idi. Bu ideya həmin dövr üçün olduqca cəsarətli təşəbbüs sayılırdı. Çünki sovet sistemində nəşriyyat məsələləri ciddi nəzarət altında idi və universitetlərin müstəqil nəşriyyat imkanları çox məhdud idi.
Lakin Kərim müəllim geri çəkilən insanlardan deyildi. O, müxtəlif dövlət qurumlarına, nazirliklərə, hətta Moskvaya qədər saysız-hesabsız məktublar göndərirdi. Həmin məktublarda o, Azərbaycan dilində dərsliklərin çatışmazlığını, ali məktəblərin elmi-nəşriyyat problemlərini və universitetlərin milli elmi bazasının gücləndirilməsinin vacibliyini əsaslandırırdı.
Bu mübarizə təkcə bir nəşriyyat uğrunda deyildi. Əslində, bu, Azərbaycan dilinin universitet auditoriyalarında elm dili kimi möhkəmlənməsi uğrunda mübarizə idi.
Kərim Həsənov inanırdı ki, universitet yalnız hazır bilikləri təkrar edən məkan olmamalıdır. Universitet həm də öz kitabını yazmalı, öz elmini yaratmalı, öz düşüncə məktəbini formalaşdırmalıdır. Onun nəşriyyat ideyasının arxasında məhz bu böyük ziyalı düşüncəsi dayanırdı.
Bu gün Azərbaycan universitetlərində ana dilində çap olunan dərsliklərə, monoqrafiyalara və elmi nəşrlərə baxarkən, həmin prosesin arxasında görünməyən zəhmət sahiblərini də xatırlamaq lazımdır. Kərim müəllim belə insanlardan idi. O, sakit şəkildə işləyirdi, lakin universitetlərin gələcəyi haqqında böyük düşünürdü.
Onun həyatı bir daha göstərir ki, bəzən universitet tarixini ən çox dəyişənlər tribunada görünənlər deyil, kabinetlərdə məktub yazaraq gələcək uğrunda mübarizə aparan ziyalılardır.
Kərim müəllimin fəaliyyətində xüsusi yer tutan sahələrdən biri də Azərbaycan Dövlət Universitetinin Elmi Kitabxanası olmuşdur. O, universitetin Elmi Kitabxanasının ilk direktoru kimi bu mühüm elm ocağının formalaşmasında və inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmişdir.
Bu gün Bakı Dövlət Universitetinin Elmi Kitabxanasının zəngin ənənələrindən danışarkən, onun təməlinin formalaşmasında böyük zəhməti olmuş insanları xatırlamamaq mümkün deyil. Professor Kərim Həsənov həmin ziyalılardan biri idi — kitabı universitet həyatının mərkəzinə çevirən, elmi düşüncəni kitab mədəniyyəti ilə birləşdirən nadir alimlərdən biri.
Həmin illərdə universitet kitabxanası sadəcə kitab saxlanılan məkan deyildi. Kərim müəllim kitabxanaya universitetin intellektual ürəyi kimi baxırdı. O düşünürdü ki, güclü universitet ilk növbədə güclü kitabxana deməkdir. Elmi düşüncənin, tədqiqat mədəniyyətinin və müəllim nüfuzunun əsasında kitab dayanır.
Onun rəhbərliyi dövründə universitet kitabxanasının yenidən qurulmasına xüsusi diqqət yetirildi. Fondun zənginləşdirilməsi, sistemləşdirilməsi, elmi ədəbiyyatın əlçatanlığının artırılması istiqamətində böyük işlər görüldü. Məhz həmin fəaliyyət nəticəsində universitet kitabxanası qısa müddətdə respublikanın ən nüfuzlu elmi informasiya mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1974-cü ildə kitabxanaya “Elmi Kitabxana” statusunun verilməsi də bu zəhmətin nəticəsi idi.
Kərim müəllim kitabxananın taleyinə yalnız inzibati rəhbər kimi yanaşmırdı. O, kitabxananı milli elmin gələcəyi ilə əlaqələndirirdi. Ana dilində kitabların, dərsliklərin və elmi vəsaitlərin azlığı onu daim düşündürürdü. Buna görə də universitet nəşriyyatının yaradılması uğrunda apardığı mübarizə əslində kitabxananın missiyasının davamı idi.
Onun üçün kitabxana sadəcə rəflər və kataloqlar sistemi deyildi. Kitabxana universitetin yaddaşı idi. O yaddaşı qorumaq isə gələcəyi qorumaq demək idi.
Son söz
Professor Kərim Həsənov haqqında yazını tamamlayarkən bir həqiqət daha aydın görünür: bəzi insanlar öz ömürlərini sadəcə yaşamırlar — onları universitetlərin yaddaşına çevirirlər.
Kərim müəllim böyük tribunaların adamı deyildi. O, sakit işləyən, düşünərək yaşayan, kitabı və müəllim adını müqəddəs hesab edən ziyalılardan idi. Onun həyat yolu Azərbaycan universitet tarixinin görünməyən, lakin ən dəyərli səhifələrindən biridir.
O, auditoriyada müəllim, kitabxanada təşkilatçı, nəşriyyat uğrunda mübarizədə milli düşüncə adamı idi. Azərbaycan dilində universitet dərsliyinin, elmi kitabın və milli elmi mühitin formalaşması uğrunda apardığı mübarizə onun elmə münasibətinin nə qədər dərin olduğunu göstərirdi. Çünki Kərim müəllim üçün elm yalnız peşə deyildi — milli məsuliyyət idi.
Bu gün universitetlər dəyişir, texnologiyalar yenilənir, yeni nəsillər yetişir. Lakin universitetlərin mənəvi dayaqları dəyişmir. O dayaqlar vicdanlı müəllimlər, elmə sədaqətli alimlər və kitaba inanan ziyalılardır.
Professor Kərim Həsənov məhz həmin nəslin nümayəndəsi idi.
Belə insanların həyatı haqqında yazmaq keçmişə bağlılıq deyil. Bu, gələcək qarşısında məsuliyyətdir. Çünki müəllimlərini unudan cəmiyyətlər zamanla öz mənəvi yaddaşlarını da itirirlər.
Kərim müəllimin ömrü isə yaddaşlarda yaşayan ömürlərdəndir. Sakit, təvazökar, amma dərin iz qoymuş bir alim ömrü…
Qısa arayış: Həsənov Kərim Hüseyn oğlu (10 aprel1935, Danzik, Naxçıvan MSSR – 26 aprel1996, Bakı) — ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru (1988), professor (1992). Kərim Həsənov 10 aprel 1935-ci ildə Naxçıvan MSSR-in Şərur rayonu,Danzik kəndində anadan olmuşdur. 1963-cü ildən etibarən Bakı Dövlət Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, müəllim, baş müəllim, dosent və professor vəzifələrində çalışmışdır. Filologiya elmləri namizədi dərəcəsini professor Mircəlal Paşayevin rəhbərliyi ilə almış, sonradan 1988-ci ildə filologiya elmləri doktoru olmuşdur. 1992-ci ildən vəfatına qədər BDU-nun professoru olmuşdur. Professor Kərim Həsənov 26 aprel 1996-cı ildə vəfat etmişdir.
Zahid Fərrux Məmmədov
İqtisad elmlər doktoru, professor, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün ain.az saytını izləyin.
