ain.az bildirir, 525.az portalına istinadən.
"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Aynur Seyfullayevadır. Müsahibimizlə məşhur rəssam Edvard Hopperin "Xanımlar üçün ayrılmış masa" əsərindən danışmışıq.
Edvard Hopper (1882-1967) XX əsr Amerika təsviri incəsənətinin ən məşhur realist rəssamlarından biridir. O, əsasən şəhər və gündəlik həyat səhnələrini təsvir edən tabloları ilə tanınır. Hopperin yaradıcılığında insan tənhalığı, şəhər həyatının sakit və düşüncəli atmosferi, həmçinin işıq və kölgənin güclü təsiri xüsusi yer tutur. Onun əsərlərində sadə məkanlar - restoranlar, küçələr, ev interyerləri və otel otaqları - vasitəsilə insanların daxili psixoloji vəziyyəti çox təsirli şəkildə ifadə olunur. Rəssamın yaradıcılığında realist üslub əsas olsa da, o, kompozisiya quruluşu və işıqlandırma vasitəsilə əsərlərinə dərin emosional məna verməyi bacarır. Hopperin əsərləri bu gün dünyanın bir çox məşhur muzeylərində saxlanılır və müasir incəsənətin mühüm nümunələri hesab olunur.
- Əsərdə Hopper yaradıcılığına dair xüsusiyyətlər özünü necə göstərir?
- Nyu-York şəhərində yerləşən adi bir restoran təsvir olunur: pəncərənin vitrini müxtəlif yeməklərlə doludur, içəridə isə bir ofisiant qadın, kassada işləyən bir qadın və sakitcə oturan bir cütlük görünür. Bu qısa təsvirə əsaslanaraq belə bir səhnəni kimin çəkə biləcəyini təxmin etmək çox da çətin deyil - bu əsərin müəllifi, əlbəttə ki, Edvard Hopper ola bilər.
Həqiqətən də bu tabloya diqqətlə baxdıqda onun bütün xüsusiyyətlərinin Hopper yaradıcılığına xas olduğunu görürük. Əsərin ümumi atmosferində dolaşan kədər və tənhalıq hissi, insanların üzlərində hiss olunan yorğunluq və düşüncəli ifadələr, eləcə də təsvir olunan məkanın sakit və bir qədər soyuq mühiti rəssamın üslubunu açıq şəkildə göstərir. Edvard Hopper "Xanımlar üçün ayrılmış masa" əsərini 1930-cu ildə, ABŞ tarixində ağır sosial-iqtisadi böhran dövrü hesab olunan böyük depressiya illərində yaradıb. Buna görə də bu tablo yalnız Hopperin fərdi və tanınan bədii üslubunun göstəricisi deyil, eyni zamanda həmin dövrün ruhunu və ictimai atmosferini əks etdirən mühüm sənət nümunəsidir. Tabloda ön planda ofisiant qadının vitrində nümayiş etdirilən parlaq rənglərlə təsvir olunmuş yeməkləri səliqə ilə düzəltmək üçün irəli əyildiyini görürük. Eyni zamanda arxa planda zəngin taxta panellərlə bəzədilmiş və yaxşı işıqlandırılmış restoran interyerində bir cütlük sakit şəkildə masa arxasında oturub. Kassada dayanan qadın isə diqqətlə öz işini görür və kassada aparılan hesab-kitabla məşğuldur. Səhnədəki bütün fiqurlar sanki öz gündəlik vəzifələri və şəxsi düşüncələri içində itib-batmış kimi görünürlər. Hətta birlikdə yemək yeyən cütlük də ünsiyyət və ya sevinc hissi keçirmirmiş kimi təsvir olunmuşdur; onların sakit və soyuq davranışı əsərin ümumi tənhalıq və daxili boşluq atmosferini daha da gücləndirir. Bu əsərdə tamaşaçı sanki Nyu-York şəhərində yerləşən adi bir restoranın ön pəncərəsinin qarşısında dayanmış kimi təsvir olunur.
- Əsərin kompozisiyası necədir?
- Rəssam kompozisiyanı elə qurub ki, baxış nöqtəsi birbaşa küçədən restorana doğru yönəlir. Tamaşaçının baxışı əvvəlcə pəncərədə yerləşdirilmiş menyu kartlarının və canlı, parlaq rənglərlə təsvir olunmuş yeməklərin üzərindən keçir. Bu vitrinin qarşısında isə ofisiant qadın irəli əyilərək yeməkləri səliqə ilə düzəldir. Bundan sonra baxış dərinliyə doğru davam edir və cilalanmış taxta panellərlə, plitə döşəmələrlə və divar güzgüləri ilə bəzədilmiş restoran interyerinə yönəlir. İçəridə bir masa arxasında oturaraq yemək yeyən kişi və qadın görünür, eyni zamanda kassanın arxasında dayanan qadın diqqətlə öz işini görərək hesab aparır.
Rəssam bu böyük ölçülü tabloyu studiyada işləyərək yaradıb. O, əsəri birbaşa restoranda çəkməmiş, əksinə, yaxınlıqdakı restoranlarda etdiyi eskiz və müşahidələrə əsaslanaraq kompozisiyanı studiyada formalaşdırıb. Buna baxmayaraq, səhnə olduqca real və gündəlik həyatın bir epizodu kimi təqdim edilir. Restoranın parlaq işıqlandırılması və isti, bəzən hətta bir qədər sərt və gözə çarpan rənglərdən istifadə olunması ilk baxışdan canlı və hərəkətli bir mühit təəssüratı yaratsa da, əsərin ümumi atmosferi əslində şən və bayram əhval-ruhiyyəli deyil.
- Masada oturan iki nəfər bir-biri ilə sakitcə söhbət edir, lakin onların ünsiyyəti də çox emosional görünmür.
- Kassada çalışan qadın və vitrini düzəldən ofisiant isə sanki tamamilə öz düşüncələrinə və gündəlik vəzifələrinə qapılmış vəziyyətdədirlər. Bu fiqurların üz ifadələri və davranışları onların daxili yorğunluğunu və tənha ruh halını hiss etdirir. Rəssam bu səhnə vasitəsilə böyük şəhərdə yaşayan insanların tez-tez qarşılaşdığı tənhalıq, gündəlik həyatın monotonluğu və daxili yorğunluq hisslərini dolayı yolla ifadə edir. Bu mövzu Edvard Hopper yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biridir və onun bir çox əsərlərində şəhər həyatının bu psixoloji tərəfi xüsusi diqqətlə göstərilir.
Hopper adətən əsərlərinə konkret tarixi və ya siyasi məna verməkdən çəkinən rəssam olsa da, bu tablo dövrün müəyyən sosial dəyişikliklərinə də işarə edir. Əsərdə qadınların cəmiyyət içində yeni rollar qazandığını görmək mümkündür. Məsələn, kassada işləyən qadın və ofisiant qadın hər ikisi evdən kənarda çalışan qadınlardır və bu fakt XX əsrin əvvəllərində qadınların ictimai həyatda daha aktiv rol almağa başladığını göstərir. Bu, həmin dövrün sosial transformasiyasının vizual ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
- Rəssam niyə əsərə bu adı verib?
- "Xanımlar üçün ayrılmış masa" ifadəsi də həmin dövrdə yaranmış yeni sosial ənənəyə işarə edir. Restoranlar və kafelər qadın müştəriləri cəlb etmək üçün xüsusi olaraq "xanımlar üçün masalar" reklam etməyə başlamışdılar. Keçmişdə isə restoran və ya barlarda tək görünən qadınların çox vaxt əxlaqsız fəaliyyətlə məşğul olduğu düşünülürdü. Lakin yeni dövrdə qadınlar ya tək, ya da digər qadınlarla birlikdə restorana gələrək sərbəst şəkildə yemək yeyə bilir və cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanırdılar. Bu baxımdan əsər qadınların sosial azadlığının artmasını da dolayı şəkildə əks etdirir.
Bu dövrdə bir çox amerikalı maddi çətinliklər səbəbindən restoranlarda yemək yeməyə belə imkan tapmırdı. Hopperin təsvir etdiyi bu sadə və təmtəraqsız restoran səhnəsi belə, həmin dövrün sosial və iqtisadi reallığını xatırladan mühüm bir detal kimi qəbul edilə bilər. Bu səbəbdən əsər yalnız gündəlik şəhər həyatının bir səhnəsi deyil, həm də müəyyən tarixi dövrün sosial və psixoloji vəziyyətini əks etdirən dəyərli bədii sənəd kimi qiymətləndirilir.
- Rəng həlli haqqında nə deyə bilərsiniz?
- Edvard Hopperin "Xanımlar üçün ayrılmış masa" əsərində rəng həlli kompozisiyanın əsas ifadə vasitələrindən biri kimi çıxış edir və əsərin emosional atmosferinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Rəssam bu tabloda isti və parlaq rəng tonlarından istifadə etsə də, onların harmoniyası nəticəsində yaranan ümumi təsir sakit, bir qədər kədərli və düşüncəli bir mühit yaradır. Kompozisiyanın ön hissəsində yerləşən vitrin hissəsində rənglər daha parlaq və diqqətçəkici təqdim olunub. Meyvələrin və müxtəlif yeməklərin təsvirində istifadə edilən sarı, narıncı, qırmızı və yaşıl rənglər vitrini vizual baxımdan ön plana çıxarır və tamaşaçının diqqətini ilk növbədə bu hissəyə yönəldir. Bu rənglərin canlılığı restoranın gündəlik həyatını və şəhər mühitinin dinamikliyini göstərsə də, eyni zamanda dekorativ bir təsir yaradır və kompozisiyanın vizual ritmini gücləndirir. Arxa planda yerləşən restoran interyerində isə rəng palitrası daha sakit və balanslı şəkildə qurulub. Divarların və mebellərin təsvirində istifadə olunan qəhvəyi, tünd qırmızı və isti sarı tonları interyerə dərinlik və ağırlıq hissi verir. Cilalanmış taxta panellər və yumşaq işıqlandırma nəticəsində yaranan isti rəng harmoniyası məkanı daha intim və qapalı bir atmosferə bürüyür. Bu rənglər həm də fiqurların yerləşdiyi mühiti vizual olaraq sabitləşdirir və kompozisiyanın ümumi tarazlığını təmin edir. İşıq və rəng münasibəti də əsərdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hopper işığın təsirindən istifadə edərək rənglərin intensivliyini və kontrastını artırır. Restoranın daxilindəki elektrik işıqları səhnəni parlaq şəkildə işıqlandırır və fiqurların konturlarını daha aydın göstərir. Bununla yanaşı, işıq mənbələrinin yaratdığı sarımtıl tonlar məkanın isti görünməsinə səbəb olur, lakin bu istilik emosional baxımdan tam rahatlıq hissi yaratmır, əksinə, səhnənin sakit və bir qədər tənhalıq dolu atmosferini daha da vurğulayır. Rəssamın istifadə etdiyi rəng kontrastları kompozisiyanın müxtəlif planlarını bir-birindən ayırmağa da kömək edir. Ön plandakı parlaq və açıq rənglər tamaşaçını vitrinin qarşısına gətirir, daha tünd və sakit rənglərlə işlənmiş arxa plan isə baxışı tədricən restoranın daxili məkanına yönəldir. Bu üsul kompozisiyada həm dərinlik hissi yaradır, həm də vizual axını gücləndirir.
Ümumilikdə, əsərdəki rəng həlli yalnız dekorativ məqsəd daşımır, həm də əsərin ideya və emosional məzmununun ifadəsinə xidmət edir. Hopper isti və parlaq rənglərdən istifadə etsə də, onların harmoniyası vasitəsilə şəhər həyatının sakitliyini, insan münasibətlərindəki məsafəni və gündəlik həyatın monotonluğunu incə şəkildə ifadə etməyə nail ola bilib. Buna görə də "Xanımlar üçün ayrılmış masa" əsərində rənglər təkcə estetik element deyil, həm də əsərin psixoloji atmosferini formalaşdıran əsas bədii vasitələrdən biri kimi çıxış edir.
- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?
- "Xanımlar üçün ayrılmış masa" əsərinə baxarkən ilk növbədə insanı düşündürən məqamlardan biri onun sakit, lakin dərin emosional təsirə malik atmosferidir. Mənə görə bu tablo gündəlik həyatın sadə bir səhnəsini təsvir etsə də, onun arxasında çox güclü psixoloji və sosial məna gizlənir. Rəssam adi bir restoran səhnəsini seçərək şəhər həyatının görünməyən tərəflərini - insanların daxili tənhalığını, yorğunluğunu və düşüncələrə dalmış vəziyyətini incə şəkildə göstərməyə nail olub. Əsərə diqqətlə baxdıqda hiss olunur ki, burada təsvir edilən personajlar eyni məkanda olsalar da, sanki bir-birindən uzaqdırlar. Onların hər biri öz düşüncələri və gündəlik qayğıları içindədir. Bu vəziyyət mənə böyük şəhərlərdə yaşayan insanların həyatını xatırladır. İnsanlar daim insanların əhatəsində olsalar da, çox vaxt daxili tənhalıq hissi yaşayırlar. Rəssam bu psixoloji vəziyyəti çox sadə, lakin təsirli bədii vasitələrlə ifadə edib. Mənim fikrimcə, əsərin maraqlı tərəflərindən biri də onun realist və eyni zamanda simvolik xarakter daşımasıdır. Restoranın vitrinindəki yeməklərin parlaq rənglərlə təsvir olunması ilk baxışda canlı və hərəkətli mühit hissi yaratsa da, personajların sakit və düşüncəli vəziyyəti bu canlılığı bir qədər sönük göstərir. Bu kontrast əsərin emosional təsirini daha da gücləndirir və tamaşaçını daha dərindən düşünməyə vadar edir. Digər diqqətçəkən məqam isə əsərin sosial məna daşımasıdır. Burada qadınların kassada və ofisiant kimi işləməsi həmin dövrdə cəmiyyətdə baş verən dəyişiklikləri göstərir. Bu detal mənə görə yalnız bir restoran səhnəsi deyil, həm də XX əsrin əvvəllərində qadınların ictimai həyatda qazandıqları yeni mövqelərin bədii ifadəsidir.
Aytac SAHƏD
Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün ain.az saytını izləyin.
