Təxminən 60 min il əvvəl Sibirdə yaşamış bir neandertal çürümüş dişini deşmək üçün ağzını açıb və bu, bu günə qədər məlum olan ən qədim məqsədli diş müalicəsi nümunəsi hesab olunur...
Poliqon xəbər verir ki, bu barədə Live Science yazıb.
Məlumata görə, yetkin bir neandertala məxsus aşağı azı dişi ilk dəfə 2016-cı ildə aşkar edilib. Həmin vaxt dişin səthindəki dərin dəliyin necə yarandığı məlum deyildi. İndi isə yeni eksperimental nəticələr göstərir ki, bu dəlik ciddi şəkildə çürümüş diş toxumasının çıxarılması üçün kiçik daş alətlə məqsədli şəkildə açılıb. Araşdırma PLOS One jurnalında dərc olunub.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu mürəkkəb prosedur neandertalların — təxminən 400 min ildən 40 min il əvvələ qədər yaşamış ən yaxın insan qohumlarımızın — çürümüş diş boşluğunu müalicə etməyin mümkün olduğunu anlayacaq qədər intellektə və proseduru həyata keçirmək üçün kifayət qədər incə motor bacarıqlarına sahib olduqlarını göstərir.
Araşdırmanın həmmüəllifi, Arizona Universitetinin fəxri antropologiya professoru Con U. Olsen bildirib: "Belə invaziv müalicənin həyata keçirilməsi və insanın bundan sonra sağ qalması mənə göstərir ki, neandertallar insan biologiyasını və müdaxilənin nə vaxt lazım olduğunu dərindən anlayırdılar".
Alimlər hələlik bunun insanın özünü müalicə etməsi, yoxsa başqa bir şəxs tərəfindən aparılmış stomatoloji əməliyyat olduğunu müəyyən edə bilməyiblər. İtaliyadakı Azad Aralıq Dənizi Universitetinin stomatoloji antropoloqu Qreqorio Oksiliya isə bildirib: "Bu fakt göstərir ki, invaziv tibb və cərrahiyyənin kökləri yalnız “Homo sapiens”ə aid deyil, həm də ən yaxın qohumlarımızla paylaşdığımız daha geniş irsin bir hissəsidir".
İndiyə qədər Homo sapiensdə karies müalicəsinə dair ən qədim sübutlar təxminən 14 min il əvvələ aid edilir və müasir İtaliya ərazisində aşkar olunub.
"Stomatologiyanın məqsədli istifadəsini təxminən 45 min il daha qədim dövrə aparmaq insan səhiyyəsinin təkamülü ilə bağlı anlayışlarımızı kökündən dəyişir", deyə Oksiliya vurğulayıb.
Hazırda neandertalların tibbi qayğı göstərdiyini sübut edən çoxsaylı faktlar mövcuddur. Məsələn, İspaniyadakı müxtəlif arxeoloji məkanlar onların Daun sindromlu uşağa qayğı göstərdiyini və müalicəvi bitkilərdən istifadə etdiyini göstərir.
Lakin aşağı karbohidratlı qidalanma səbəbindən neandertallarda diş çürüməsi halları az olduğuna görə stomatoloji müdaxilələrə dair sübutlar indiyədək məhdud idi.
Bu səbəbdən alimlər Çaqırsk mağarasında tapılmış təxminən 59 min illik neandertal azı dişindəki qeyri-adi dəliyin məqsədli şəkildə yaradılıb-yaradılmadığını müəyyən etmək üçün dişi araşdırıb və müasir insanlara aid üç diş üzərində eksperimentlər aparıblar.
Mikroskopik analiz nəticəsində neandertal dişində ciddi kariesi göstərən iki dərin demineralizasiya sahəsi aşkarlanıb. Onlardan biri dişin damaqla təmas etdiyi hissədə yerləşib və burada dişin qazınmasına xas olan düz xətlər müşahidə olunub.
Digər çürümüş sahə isə diş səthində 4,2 millimetr uzunluğunda, 2,8 millimetr enində və 2,6 millimetr dərinliyində boşluğu örtüb. Həmin dəliyin yuxarı hissəsində xırda izlər görünürdü.
Daha sonra alimlər müasir insan dişləri üzərində hansı alət və hərəkətlərin bu cür izlər yarada biləcəyini yoxlayıblar. Nəticələr göstərib ki, bu xətlər yerli yəşəm daşından hazırlanmış kiçik alətlərin fırladıcı hərəkəti nəticəsində yaranıb. Çaqırsk mağarasında əvvəllər uzun, nazik və iti uclu çoxsaylı daş alətlər də tapılmışdı.
Araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri də odur ki, dişdə əməliyyatdan sonra yaranmış çeynəmə izləri həmin şəxsin prosedurdan sonra uzun müddət yaşadığını göstərir. Çünki gündəlik çeynəmə fəaliyyəti ilkin qazma izlərini qismən aşındırıb.
Kataloniyadakı Rovira i Virgili Universitetinin bioarxeoloqu Marina Losano Ruiz bildirib ki, alimlər dəliyin daş stomatoloji alətlə açıldığına tam əmin olmasalar da, lokal izlər bu ehtimalı ölüm sonrası zədələnmədən daha inandırıcı edir.
Oksiliyanın sözlərinə görə, bu hadisə xüsusilə vacibdir, çünki neandertalların nadir patologiyalara məqsədli və texniki baxımdan mürəkkəb müdaxilə ilə reaksiya verə bildiyini göstərir.
Kembric Universitetinin arxeoloqu Rebekka Vreqq Sayks isə hesab edir ki, bu prosedur böyük ehtimalla özünü müalicə olub: "Bu çürümüş dişi qazımaq üçün yəqin ki, başqa bir insanın köməyinə ehtiyac olmayıb".
Poliqon.info
