525.az saytından alınan məlumatlara görə, ain.az xəbər verir.
Tərcümə prosesi yalnız bir dildən digərinə mətnin ötürülməsi deyil, həm də mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiridir. Xalq şairi Səməd Vurğun bu baxımdan Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız böyük şair kimi deyil, həm də mahir tərcüməçi və ədəbi əlaqələrin qurucularından biri kimi mühüm rol oynayıb. Onun bədii tərcümə fəaliyyəti müxtəlif xalqların ədəbiyyatlarını bir-birinə yaxınlaşdırmaqla yanaşı, qarşılıqlı mədəni təsirin güclənməsinə də xidmət edib. O, tanınmış dünya ədiblərinin yaradıcılığından nümunələri Azərbaycan dilinə çevirərək oxuculara yeni bədii dünyalar açıb. Bu tərcümələr yalnız mətnlərin sadə şəkildə başqa dilə keçirilməsi deyil, həm də onların ruhunun, estetik dəyərinin qorunması ilə seçilir. Səməd Vurğun tərcümə etdiyi əsərlərdə orijinalın üslubunu, emosional çalarlarını və ideya yükünü ustalıqla saxlayan sənətkardır.
Eyni zamanda, Azərbaycan ədəbiyyatının milli ruhu və koloritinin qorunması da daim onun diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu, qarşılıqlı təsirin birtərəfli deyil, balanslı xarakter daşıdığını göstərir.
Səməd Vurğunun tərcümə yaradıcılığında əsasən rus və dünya klassik ədəbiyyatı yer tutur. O, xüsusilə Aleksandr Puşkin, Mixail Lermontov, Taras Şevçenko, Maksim Qorki, Andon Zako Çayupi, Çambul Çabayev və digər görkəmli sənətkarların əsərlərini Azərbaycan dilinə çevirib. Bu istiqamət Azərbaycan oxucusunun dünya ədəbiyyatı ilə tanışlığını genişləndirib, eyni zamanda milli ədəbi dilin zənginləşməsinə səbəb olub. Bu müəlliflərdən gələn romantizm, realizm və humanizm ideyaları Vurğunun əsərlərində də öz əksini tapıb. Bundan əlavə, Uilyam Şekspir kimi dünya dramaturgiyasının klassiklərinin təsiri də onun dram əsərlərində hiss olunur. Onun pyeslərində konfliktlərin quruluşu, obrazların psixoloji dərinliyi və dramatik gərginlik yaradıcı bəhrələnmənin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Digər tərəfdən, onun fəaliyyəti təkcə tərcümə ilə məhdudlaşmayıb, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının başqa xalqlara tanıdılmasına təkan verib. Bu baxımdan Vurğunun yaradıcılığı ədəbi körpü rolunu oynayıb.
Səməd Vurğunun tərcümə fəaliyyətini təhlil etdikdə aydın olur ki, o, həm klassik, həm də müasir ədəbiyyatın ən mürəkkəb nümunələrini Azərbaycan dilinin ruhuna məharətlə uyğunlaşdırıb. Onun tərcümələri sadəcə sözbəsöz çevirmə deyil, orijinalın poetik nəfəsini milli koloritlə birləşdirən sənət nümunələridir.
Onun 1936-cı ildə tamamladığı dahi rus şairi Aleksandr Puşkinin məşhur "Yevgeni Onegin" poemasının tərcüməsi Azərbaycan tərcümə sənətinin şah əsərlərindən sayılır. Şair bu işi "Rusiya şeirinin şah əsərini Vaqifin şirin dilinə çevirmək" kimi xarakterizə edib.
Bunu da xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, Səməd Vurğun Puşkinin mürəkkəb "Onegin bəndi"ni Azərbaycan dilində eyni axıcılıqla canlandırıb. Aşağıdakı nümunədə bunu aydın görürük:
Yaşayan, düşünən heç bir insanın
Qəlbində nifrəti olmaya bilməz.
Ötəni, itəni qəlbən duyanın
Gözləri yaşarıb dolmaya bilməz.
Beləsi, kim bilir, hələ, bəlkə də,
Valeh olmayacaq heç vaxt, heç vədə;
Didəcək qəlbini peşmançılıq,
Bunlarsa həmişə həddindən artıq
Şipşirin dad verir xoş söhbətlərə;
Danışıq tərzindən şaşsam da əvvəl,
Tədricən alışıb qalmadım məəttəl,
Hələ bəyəndim də mən buna görə
Məzəsi zəhərlə yarıbayarı
Yazdığı qəzəbli epiqramları.
Təqdim etdiyimiz bu bədii örnəkdə Səməd Vurğun insanın daxili ziddiyyətlərini və intellektual kinayəni Azərbaycan dilinin poetik qanunauyğunluqlarına elə ustalıqla uyğunlaşdırıb ki, mətn orijinalın fəlsəfi dərinliyini qorumaqla yanaşı, həm də canlı bir söhbət təsiri bağışlayır. Tərcüməçi qəhrəmanın mürəkkəb xarakterini və onun ətrafa baxışındakı acı həqiqətləri yüksək emosional tonla oxucuya çatdırmağa nail olub. Xalq şairi həmçinin əsərdəki Tatyana obrazının daxili dünyasını təsvir edərkən Azərbaycan oxucusu üçün doğma olan lirik tonlardan istifadə edib.
Səməd Vurğunun tərcümə fəaliyyəti Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında mühüm mərhələ olmuşdur. Onun dili sadə, axıcı və poetik idi ki, bu da tərcümə olunan əsərlərin ruhunun qorunmasına imkan verirdi. Bundan başqa, onun tərcümələri məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində də geniş istifadə olunub, gənc nəslin estetik zövqünün formalaşmasına təsir göstərib.
Şairin daha bir maraqlı tərcüməsi isə Maksim Qorkinin "Qız və ölüm" əsəridir. Bəzi hissələrdə qafiyəsizliyin qorunması orijinalın formasına sadiqliyini göstərir:
Qəzəbindən tir-tir əsən acıqlı çar,
Dönüb dedi nökərlərə budur qərar:
"Tutun qızı, atın onu zindanlara,
Yaxud elə bu saatcıq çəkin dara!"
Öz yöndəmsiz sifətini bürüşdürən,
Çarın sadiq nökərləri qızdı yenə,
Şeytan kimi qızcığazı tutub birdən
Tapşırdılar ac ölümün əllərinə...
Səməd Vurğun bu tərcümədə kəskin dramatik gərginliyi və obrazların psixoloji vəziyyətini xalq dilinə xas olan canlı boyalarla ifadə edərək, orijinaldakı zülm və məsumluq qarşıdurmasını oxucuya dərindən aşılayıb. Şairin nökərlər və çar üçün seçdiyi "yöndəmsiz", "şeytan kimi" və "acıqlı" kimi təsirli epitetlər mətndəki qəzəb atmosferini poetik bir axıcılıqla birləşdirərək təsvirin vizual təsir gücünü artırıb.
Onun 1954-cü ildə Albaniya şairi Andon Zako Çayupinin dilimizə çevirdiyi "Vətən" şeirinin tərcüməsi də bu qəbildəndir:
Dünya böyüksə də, yurdumdur vətən,
Orda yaranmışam, yaşayıram mən.
Orda gəzmədiyim yer qalmamışdır,
Orda hər daş belə mənə tanışdır.
Mən orda duymuşam eşqi, ilhamı,
Mən orda sevmişəm ata-anamı.
Orda ömür sürdü ellər, obalar,
Orda dəfn olunmuş bizim babalar.
Mən orda sevmişəm öz sevgilimi,
Başımın şöhrəti ana dilimi.
Dostluğun qədrini orda bilmişəm,
Orda ağlamışam, orda gülmüşəm.
Mən orda görürəm aləmi bütün,
Qoy orda qazılsın məzarım bir gün...
Bu nümunədə Səməd Vurğun alban şairinin vətən həsrətini Azərbaycan oxucusunun qəlbinə o qədər yaxın bir dillə köçürüb ki, şeir tərcümə təsiri bağışlamır və milli poeziyamızın ayrılmaz bir parçası kimi qəbul edilir. Tərcümədə "ata-ana", "el-oba", "ana dili" kimi milli-mənəvi dəyərlərin ön plana çıxarılması, müəllifin orijinaldakı ana xətti qoruyaraq onu bizim dilin bədii təfəkkürünə uyğun şəkildə yenidən yaratmaq bacarığını nümayiş etdirir.
Bundan əlavə, şeirin ritmik quruluşu və sadə, lakin təsirli qafiyə sistemi Səməd Vurğun qələminin axıcılığını əks etdirir, bu da vətənə bağlılıq fəlsəfəsinin hər bir oxucu üçün dərhal anlaşılan və yadda qalan olmasını təmin edir.
Səməd Vurğun yaradıcılığında xarici ədəbiyyatla əlaqə çoxşaxəli və dərin xarakter daşıyır. O, yalnız milli poeziyanın böyük nümayəndəsi kimi deyil, həm də dünya ədəbiyyatının ideya və estetik prinsiplərini Azərbaycan ədəbiyyatına gətirən sənətkar kimi tanınır.
Xarici ədəbiyyatdan tərcümələrlə yanaşı, Səməd Vurğun dahi Azərbaycan şairləri Nizami Gəncəvi və Əfzələddin Xaqaninin fars dilində qələmə aldıqları əsərləri də peşəkarlıqla, xəlqi dillə tərcümə edib.
"Ədəbiyyat qəzeti"nin 6 mart, 1940-cı il nömrəsində Nizami Gəncəvinin "Leylinin Məcnuna yazdığı məktubun məzmunu"ndan etdiyi tərcüməyə nəzər salaq:
Necəsən ey əhdi qədim olan yar?
Ey yeddi beşikdə yuva salan yar!
Bildir işin nədir, nə haldasan sən?
Qəlbim səninlədir, kimi sevirsən?
Sənin baxtın kimi uzağam səndən,
Biz ayrı olsaq da, səninkiyəm mən.
Şair buradakı canlı və xəlqi ifadə tərzinə Əfzələddin Xaqaninin rubailərinin tərcüməsində də sadiq qalır:
Əl üzdü Xaqani yardan, gözəldən,
Yaralı qəlbini qoymayır əldən.
Günəş eşq sübhünün pərvanəsidir
O da bir çırağa çatmış əzəldən.
Qazaxıstanın el şairi Çambul Çabayevin 1938-ci il 20 may tarixli "Ədəbiyyat qəzeti"ndə dərc olunmuş "Ellər baharı" şeirinin tərcüməsində də eyni xalq ruhunun və doğmalığın şahidi oluruq:
Oxuyur səhraların qaragözlü qızları,
Köpüklənir ellərin ətirli qımızları.
Yuvaların başında quşlar uçur, ay bahar!
Kişnəyərək çağırır daylağını madyanlar...
Bütün bu nümunələrdən də aydın olur ki, Səməd Vurğunun bədii tərcümə yaradıcılığında bir neçə istiqamət özünü göstərir:
Poetik forma və dil - klassik Avropa və rus poeziyasının dil və üslub xüsusiyyətləri;
Mövzu dairəsi - azadlıq, vətənpərvərlik, insan taleyi kimi ümumbəşəri mövzular;
Obrazlar sistemi - psixoloji cəhətdən dərin və çoxplanlı qəhrəmanlar.
Eyni zamanda, o, bu təsirləri milli ruhla birləşdirərək orijinal bir üslub yaradıb. Bu baxımdan onun yaradıcılığı sadəcə təsirin nəticəsi deyil, həm də yaradıcı sintez nümunəsidir.
Səməd Vurğunun xarici ədəbiyyatla əlaqəsi Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına ciddi təsir göstərib. O, dünya ədəbiyyatının nailiyyətlərini milli mühitə uyğunlaşdıraraq yeni ədəbi meyillərin formalaşmasına şərait yaradıb. Bu isə sonrakı nəsil şair və yazıçılar üçün zəngin bir ədəbi baza rolunu oynayıb.
Nəticə etibarilə, Səməd Vurğunun yaradıcılığı xarici ədəbiyyatla sıx əlaqədə inkişaf edib və bu əlaqə onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilib. O, Azərbaycanın milli-mənəvi sərvətlərini və ədəbi təfəkkürünü beynəlxalq arenada tanıdaraq, özündən əvvəl əsası qoyulan qarşılıqlı mədəni mübadiləni uğurla davam etdirib. Bu mənada, Səməd Vurğunun tərcümə yaradıcılığı xalqlar arasında səmimi və dərin bir poetik dialoqun, eləcə də mədəniyyətlərarası mənəvi birliyin parlaq örnəklərindən biri hesab edilə bilər.
Ülkər KƏRİMOVA
Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı muzeyinin "Beynəlxalq əlaqələr və dünya muzeyləri ilə rəqəmsal resursları mübadiləsi" şöbəsinin böyük laborantı
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
