ain.az, Unikal.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Tramp sərt hərbi müharibədən yan keçərək, İran gəmiləri və limanlarına dəniz blokadası ilə iqtisadi müharibəyə yönəlib. Bu, ABŞ və İsrailin yeni hücumu olmadan müharibəyə son qoymaq cəhdidir.
Trampın yeni İran blokadası ilə bağlı ən böyük sual, uğursuz olarsa nə baş verəcəyi deyil, işə yarayıb-yaramayacağıdır.
Sözügedən dəniz blokadasının məntiqi budur ki, əgər İran öz neftini ixrac edə və həyati əhəmiyyətli malları idxal edə bilməsə, o qədər dağıdıcı maliyyə və insani nəticələrlə üzləşəcək ki, müharibəni dayandırmaq üçün Amerikanın şərtlərini qəbul etməkdən başqa çarəsi qalmayacaq.
Bu, ağlabatan bir seçim ola bilər. Sanksiyalardan onsuz da ciddi şəkildə zərər görən iqtisadiyyat tez bir zamanda ciddi qida çatışmazlığına, hiperinflyasiyaya və bank böhranına çevrilə bilər. Tramp qətiyyətli dəniz manevrləri ilə İranın qlobal iqtisadiyyatı boğmaq cəhdini Hörmüz boğazını bloklamaqla kompensasiya etməyə çalışır. İddia edilən bu dəniz blokadası indiyə qədər məqsədlərinə çata bilməyib. Belə ki, İran limanlarına gedən İran və xarici gəmilər boğazdan keçib.
Lakin Amerika rəsmiləri və digərləri blokadanın İranı diz çökdürə biləcəyinə inanırlar. Bu, ABŞ-ni Yaxın Şərqdə yoldan çıxaran bir fərziyyəyə əsaslanır.
Bu strategiya Vaşinqtonun ağlabatan hesab etdiyi şəkildə İranın təzyiqinə cavab verəcəyini güman edir. Lakin yaxın tarix göstərir ki, ABŞ-nin düşmənləri - məsələn, İraq, Əfqanıstan, Rusiya və Liviya - çox vaxt öz milli maraqlarına dair Qərb hesablamalarına uyğun hərəkət etmirlər.
Ümid edilir ki, İran liderləri blokadanın ağır nəticələrini azaltmaq üçün güzəştə gedəcəklər. Plan həmçinin iqtisadi şəraitin pisləşməsinin yeni daxili siyasi müxalifət yarada biləcəyi və rejimə əlavə təzyiq göstərə biləcəyinə işarə edir. Uzunmüddətli perspektivdə bu, İran liderlərinin ABŞ və İsrailin amansız bombardmanlarından sonra iqtisadi artım yaratmaq üçün ehtiyacını artıracaq.
Lakin İran liderlərinin məsələyə bu prizmadan baxacağı fikri reallaşmaya bilər.
İranın inqilabi hakimiyyəti əvvəllər də təzyilərə dözmək üçün yüksək qabiliyyətə malik olduqlarını göstərib. Müharibə zamanı bir çox yüksək vəzifəli liderlərinin öldürülməsinə baxmayaraq, İran siyasi sisteminin hələ də yaşaması onlarda artıq xarici təzyiqlərə qarşı immunitet yarandığını nümayiş etdirib.
Tramp ABŞ-İsrail hücumunun müharibəni tez bir zamanda bitirəcəyinə inanırdı. Lakin İranın Hörmüz boğazını bağlaması müharibənin taleyini dəyişdi. Buna görə də, Amerika blokadasının nəticəsi zamandan asılı ola bilər.
ABŞ-nin blokadası İrana təzyiqi artırmasa və davranışı dəyişdirməsə, Trampın yeni yanaşması daha bir siyasi tələyə çevrilə bilər. Bu, Respublikaçılar Partiyasının ara seçki ümidlərini onsuz da təhdid edən müharibənin nəticələrini daha da artıra bilər.
Lakin blokada İran iqtisadiyyatını tez bir zamanda gərginləşdirə bilər.
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin regionda kifayət qədər aktivləri var və beynəlxalq blokadaları tətbiq etməkdə uzun təcrübəyə malikdir. Onlar keçmiş Yuqoslaviyada, Haitidə və ən son olaraq Prezident Nikolas Maduronun qaçırılmasından əvvəl Venesuelada sanksiya tətbiq edilmiş tankerlərə qarşı bunu tətbiq ediblər.
Son günlərdə Vaşinqtonda geniş şəkildə istinad edilən (müharibəyönümlü) Demokratiyaların Müdafiəsi Fondunun təhlili, Hörmüz boğazından kənarda ABŞ gəmiləri tərəfindən saxlanılan, təyyarələr və qoşunlar tərəfindən dəstəklənən blokadanın təsirli ola biləcəyini iddia edir.
Təhlildə iddia edilir ki, blokada İran iqtisadiyyatına tez bir zamanda zərər verə bilər, ticarətinin böyük hissəsini kəsə, neft ixracını dayandıra və bir neçə gün ərzində inflyasiyaya və valyuta təzyiqinə səbəb ola bilər. İran belə bir plana xüsusilə həssasdır, çünki illik 109,7 milyard dollarlıq ticarətinin 90 faizindən çoxu bu boğazdan keçir və iranlılar neft istehsalını həftələr ərzində dayandırmaq məcburiyyətində qala bilərlər, çünki məhsulu dənizə göndərə bilməsələr, saxlayacaq yerləri olmayacaq.
Beləliklə, bu planın İranın seçimlərini hərbi hava hücumunun edə bilməyəcəyi şəkildə məhdudlaşdırması mümkündür.
Blokada İrana yeni strateji tapmaca təqdim edir. Gərginliyin artması nəticəsində variantlar isə təhlükəlidir. Blokada müharibənin yenidən başlamasına və ABŞ və İsraillə atəşkəs rejiminin pozulmasına səbəb ola bilər. İran İnqilab Keşikçiləri limanlarının blokadasına ABŞ-nin Fars körfəzi müttəfiqlərinə hücumları yenidən başlatmaqla cavab verə bilər. Başqa bir seçim isə Yəmənin Ənsarullah qüvvələrinin Qırmızı dənizdən alternativ neft qaçaqmalçılığı yolunu bağlamasıdır. Belə bir addım qlobal iqtisadiyyata sarsıdıcı zərbə olardı və şübhəsiz ki, Trampa siyasi təzyiqi artırar, potensial olaraq müharibəni nəzarətdən çıxarardı.
Blokada ABŞnin özü üçün də təhlükəlidir. Əməliyyatın gizli məqsədlərindən biri Çin və Hindistan kimi İran neftinin xarici alıcılarına təzyiq göstərmək və Tehranı danışıqlar masasına qaytarmağa çalışmaqdır. Lakin Amerika qüvvələri İrana gedən Çin gəmisini ələ keçirsələr, Trampın Çin prezidenti Si Cinpinlə Pekində çoxdan gözlənilən görüşü diplomatik insidentə səbəb ola bilər.
Ağ Ev ötən həftə Pakistanda keçirilən ilk danışıqların uğursuzluğundan sonra blokadanın İranla yeni danışıqlar raunduna səbəb ola biləcəyinə nikbin yanaşır. Pakistan XİN isə tərəflərin ikinci raund danışıqlarına hazır olduqlarını açıqlayıb.
Ötən həftə sonu Pakistanda ABŞ və İranın mövqelərinin barışmaz olduğu üzə çıxdı. Vaşinqton İranın nüvə bombası əldə etməsinin qarşısını almaq, raket tutumunu məhdudlaşdırmaq və "Hizbullah" və HƏMAS kimi "proksi qruplara" dəstəyini dayandırmaq istəyir. İran da öz növbəsində müharibə təzminatı istəyir və raket ehtiyatını və ən azından uranı zənginləşdirmək üçün nəzəri hüququnu qorumaq üçün mübarizə aparacaq.
Lakin mümkün razılaşmanın konturları müharibə dumanında görünür. ABŞ rəsmisi CNN-ə bildirib ki, Vaşinqton uranın zənginləşdirilməsini 20 il müddətinə dayandıracaq razılaşma təklif edib. İran isə beş illik müddət təklif edir. Bəlkə də ortaq bir yol tapılacaq.
Uğurlu sülh hər iki tərəfin maraq və məqsədlərini qarşılamalıdır. Bu, nüvə fizikası və uranın zənginləşdirilməsi elmi kimi mürəkkəb məsələlər üzrə intensiv müzakirələr də daxil olmaqla, aylar çəkəcək bir prosesdir.
Ağarza Elçinoğlu
Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün ain.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
