Son illərdə süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı əmək bazarının gələcəyi ilə bağlı müzakirələri daha da aktuallaşdırıb. Araşdırmalar göstərir ki, bu dəyişikliklər təkcə texnoloji sahələrlə məhdudlaşmır, eyni zamanda yüksək ixtisas və yüksək maaş tələb edən peşələri də əhatə edir. Aparılan tədqiqatlara əsasən, yaxın 2-5 il ərzində milyonlarla insanın iş yeri süni intellektin təsiri altına düşə bilər.
ABŞ-nin Tufts Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən hazırlanmış "Amerika Süni İntellekt İş Risk İndeksi" bu sahədə ən geniş və sistemli yanaşmalardan biri hesab olunur. Bu indeks müxtəlif peşələri süni intellektin yaratdığı risk səviyyəsinə görə sıralayır və nəticələr göstərir ki, təxminən 9 milyon iş yeri yaxın illərdə yerdəyişmə riski ilə üz-üzə qala bilər. Araşdırma çərçivəsində 800-ə yaxın peşə qiymətləndirilib və onların hər birinə xüsusi "təsir balı" verilib.
Ən diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, risk altında olan peşələrin əksəriyyəti ənənəvi olaraq prestijli və yüksək gəlirli sahələrdir. Kompüter proqramçıları, veb-dizaynerlər, maliyyə planlaşdırıcıları, alimlər, yazıçılar və jurnalistlər siyahının yuxarı hissəsində yer alır. Bu isə uzun illərdir mövcud olan avtomatlaşdırmanın əsasən aşağı ixtisaslı işləri əvəz etməsi fikrini sarsıdır.
Tufts Universitetinin qlobal biznes üzrə dekanı Bhaskar Çakravorti bu məsələ ilə bağlı bildirib ki, süni intellekt artıq yalnız rutin və təkrarlanan işləri deyil, həm də analitik düşüncə və idrak tələb edən peşələri hədəf alır. Onun sözlərinə görə, gələcəyin əmək bazarında üstünlük qazanacaq insanlar yalnız texniki biliklərə deyil, eyni zamanda tənqidi düşüncə, insan mühakiməsi və süni intellektlə işləmə bacarıqlarına sahib olmalıdırlar.
Maraqlıdır ki, süni intellektin ən az təsir etdiyi peşələr əsasən fiziki əməyə əsaslanan işlərdir. Dam örtüyü ustaları, qaynaqçılar, mədənçilər, maşın operatorları və ət qablaşdırma sahəsində çalışan işçilər kimi peşələrdə avtomatlaşdırma riski çox aşağıdır. Bunun əsas səbəbi bu işlərin dəyişkən mühitdə həyata keçirilməsi və yüksək fiziki çeviklik tələb etməsidir. Digər tərəfdən, ABŞ senatoru Bernie Sanders tərəfindən təqdim olunan hesabatda vəziyyət daha da dramatik şəkildə təsvir olunur. Hesabata görə, süni intellekt və avtomatlaşdırma növbəti on il ərzində ölkədə 100 milyona yaxın iş yerini sıradan çıxara bilər. Bu rəqəm, əlbəttə, ən pessimist proqnozlardan biri hesab olunur, lakin ümumi tendensiyanın nə qədər ciddi olduğunu göstərir.
Süni intellektin əmək bazarına təsiri yalnız peşələr üzrə deyil, coğrafi baxımdan da qeyri-bərabər paylanır. Araşdırmalar göstərir ki, ən böyük risk şəhər mərkəzlərində və universitet şəhərciklərində çalışan insanlar üçün mövcuddur. Xüsusilə Kaliforniya, Nyu York, Texas, Florida və İllinoys kimi ştatlar süni intellektlə bağlı iş yerlərinin itirilməsi baxımından ön sıralarda yer alır. Bu isə gələcəkdə sosial və siyasi nəticələrə səbəb ola bilər.
Süni intellektin təsiri ilə bağlı müzakirələrdə səhiyyə sektoru xüsusi yer tutur. Analitiklər bildirirlər ki, mövcud texnologiyalar artıq radiologiya sahəsində mütəxəssisləri əvəz edə biləcək səviyyəyə çatıb. Süni intellekt xüsusilə görüntüləmə analizində ilkin qiymətləndirmələri həyata keçirərək yalnız şübhəli halları həkimlərə yönləndirə bilər. Lakin bu yanaşma tibbi ictimaiyyət tərəfindən ciddi tənqid olunub. Hələ də ciddi səhvlər edən süni intellekt sistemləri insan həyatı üçün təhlükə yarada bilər. Stanford Universitetində aparılan bir araşdırmaya görə, bəzi süni intellekt modelləri real görüntüləri analiz etmədən belə inandırıcı, lakin düzgün olmayan nəticələr təqdim edir. Bütün bunlar süni intellektin səhiyyədə tam əvəzləyici deyil, daha çox köməkçi rol oynadığını göstərir. Həkimlərin klinik təcrübəsi, intuisiya və xəstəni bütöv şəkildə dəyərləndirmə bacarığı hələ də əvəzolunmazdır.
Bununla yanaşı, süni intellektin səhiyyədə istifadəsi sürətlə artır. Aparılan araşdırmalara görə, 2023-cü ildə həkimlərin 38 faizi süni intellektdən istifadə edirdisə, 2024-cü ildə bu göstərici 66 faizə yüksəlib. Həkimlər bu texnologiyadan əsasən məlumatların təhlili, tibbi qeydlərin idarə olunması və görüntülərin ilkin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edirlər.
Əmək bazarında baş verən bu dəyişikliklər ali təhsil müəssisələri üçün də yeni çağırışlar yaradır. Ekspertlər bildirirlər ki, universitetlər artıq ənənəvi tədris modelləri ilə kifayətlənə bilməz və tələbələri yeni reallıqlara hazırlamalıdır. Əks halda məzunlar sürətlə dəyişən əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini itirə bilərlər.
Əmək bazarı üzrə mütəxəssislər hesab edirlər ki, süni intellekt səbəbindən iş yerlərinin itirilməsi qaçılmazdır, lakin bu proses eyni zamanda yeni imkanlar da yaradır. Yeni peşələr yaranacaq, mövcud peşələr isə transformasiya olunacaq. Bu baxımdan əsas məsələ uyğunlaşma qabiliyyətidir.
Süni intellekt əmək bazarında dərin və çoxşaxəli dəyişikliklər yaradır. Bu dəyişikliklər yalnız müəyyən peşələri deyil, bütövlükdə iqtisadi və sosial strukturları təsir altına alır. Ən böyük risk isə dəyişikliklərə vaxtında uyğunlaşa bilməyənlər üçün yaranır.
Gələcəyin əmək bazarında uğur qazanmaq üçün insanlar yalnız ixtisas bilikləri ilə kifayətlənməməli, eyni zamanda öyrənməyi öyrənməli, çevik olmalı və texnologiya ilə əməkdaşlıq etməyi bacarmalıdırlar. Süni intellektin yaratdığı risklər nə qədər böyük olsa da, düzgün yanaşma ilə bu riskləri fürsətə çevirmək mümkündür.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
