Saxara–Ərəbistan səhrası bu gün tanıdığımız sərt və quraq düzənlik həmişə belə olmayıb. Mağara tədqiqatlarından əldə edilən məlumatlar bunu göstərir.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Daily Galaxy” yazır.
Məlumatlara görə, keçmişdə bu ərazi dəfələrlə yaşıllaşıb, çaylar və göllər Afrika ilə Avrasiya arasında heyvanların və erkən insanların hərəkət etməsinə imkan verib. Bu proses son 8 milyon il ərzində baş verib.
Bu nəticələr regionla bağlı elmi təsəvvürü dəyişir. Ərəbistan artıq daimi bir maneə deyil, iqlimdən asılı olaraq açılıb-bağlanan bir “koridor” kimi qiymətləndirilir. “Nature” jurnalında dərc olunan və Səudiyyə İrs Komissiyası tərəfindən dəstəklənən araşdırma fosil tapıntılarını mağaralarda qorunan iqlim məlumatları ilə birləşdirir.
Uzun illər bu səhranın ən azı 11 milyon il ərzində demək olar ki, dəyişməz qaldığı düşünülürdü. Lakin yeni məlumatlar bu təsəvvürü artıq etibarsız sayır. Tədqiqatlar regionda təkrarlanan rütubətli dövrlərin olduğunu və bu dövrlərdə ərazinin daha yaşıl və əlaqəli ekosistemə çevrildiyini göstərir.
Ən güclü sübutlardan biri regionda tapılan fosillərdir. Tədqiqatçılar hazırda olduqca quraq olan ərazilərdə timsah, begemot, at və xortumlu heyvanların qalıqlarını aşkarlayıb. Qriffit Universitetindən Maykl Petraliyə görə, bu heyvanlar sabit su mənbələri olmadan yaşaya bilməzdi. Bu isə həmin ərazilərdə keçmişdə çay və göllərin mövcud olduğunu göstərir.
Bu fosillərin gec Miosen və Pleystosen dövrlərinə aid olduğu bildirilir. Həmin dövrlərdə Ərəbistanda yağıntıların artdığı mərhələlər yaşanıb. Bu rütubətli dövrlər heyvanların Afrika ilə Avrasiya arasında hərəkət etdiyi təbii marşrutlar yaradıb. O, universitetin açıqlamasında belə deyib:
"Bu daha rütubətli şərait, ehtimal ki, bu məməlilərin Afrika və Avrasiya arasında yayılmasına şərait yaradıb və Ərəbistan qitələrarası biocoğrafi mübadilə üçün əsas kəsişmə nöqtəsi rolunu oynayıb",
Qeyd olunur ki, fosillər yalnız hekayənin bir hissəsidir. Alimlər həmçinin mağaralarda yaranan mineral strukturlar – stalaktit və stalagmitləri tədqiq ediblər. Bu formalar keçmiş iqlim şəraitini qeydə alır.
Northumbria Universitetindən Monika Markovska və Almaniyanın Maks Plank Kimya İnstitutundan Hubert Fonhofun araşdırmalarına əsasən, bu strukturlar Ərəbistanda milyon illər boyunca bir neçə rütubətli dövrün baş verdiyini göstərir.
"Bizim nəticələr göstərdi ki, musson təsiri zamanla zəiflədikcə rütubətli dövrlərdə yağıntı miqdarı azalıb və daha dəyişkən olub. Bu, Şimal yarımkürəsində buzlaqların genişlənməsi ilə üst-üstə düşür. Araşdırmamız indiyədək dərc edilmiş ən uzun quru ərazi iqlim qeydlərindən biridir", deyə o bildirib.
Mühüm məqam odur ki, mağara məlumatları uzunmüddətli tendensiyanı da üzə çıxarır: zamanla yağıntılar daha qeyri-sabit hala gəlib. Bu dəyişiklik Şimal yarımkürəsində buz örtüklərinin artması ilə paralel gedib və qlobal iqlim prosesləri ilə regional dəyişikliklər arasında əlaqə yaradıb.
Bütün bu faktlar daha geniş bir nəticəyə işarə edir: Ərəbistan yalnız keçid ərazisi deyil, həm də mühüm miqrasiya dəhlizi olub. Səudiyyə İrs Komissiyasından Faysal əl-Cibrin bildirib ki, region Afrika–Avrasiya miqrasiyalarında uzun müddət kifayət qədər diqqətə alınmayıb:
"Ərəbistan ənənəvi olaraq Afrika–Avrasiya yayılma tədqiqatlarında kənarda saxlanılıb, lakin bizim kimi araşdırmalar onun məməlilər və hominin miqrasiyalarında mərkəzi rolunu getdikcə daha çox göstərir".
İqlim yenidən quraqlaşdıqda bu keçid yolları yox olur və populyasiyalar təcrid vəziyyətinə düşürdü. Bu dəyişiklik böyük səhraların formalaşması ilə növlərin qitələr üzrə yayılma mexanizmini izah etməyə kömək edir.
Yeni araşdırma göstərir ki, adalararası zonaların altında dərinlikdə qızılın toplanması tək mərhələli proses deyil, su ilə zənginləşmiş mantiyanın təkrar yüksək temperaturda əriməsi nəticəsində baş verir. Okean dibinin dərinliklərində “Yer kürəsinin qızıl emalatxanası” kimi işləyən sistem mövcuddur.
Samir
