Yaxın Şərqdə baş verən son hadisələr bir daha göstərdi ki, müasir münaqişələr yalnız hərbi toqquşmalarla məhdudlaşmır. CNN-in məlumatına görə, İranın Hörmüz boğazını faktiki olaraq blokadaya alması qlobal enerji sisteminə ciddi zərbə vurub və bu hadisə müharibənin yeni formasını – iqtisadi müharibəni ön plana çıxarıb.
Hörmüz boğazı dünya enerji xəritəsinin ən kritik nöqtələrindən biridir. Qlobal neft və qaz tədarükünün təxminən beşdə biri, həmçinin gübrə istehsalı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan məhsulların böyük hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. Belə bir arteriyanın iflic olması təkcə regional deyil, qlobal səviyyədə domino effekti yaradır. CNN-in vurğuladığı kimi, bu ssenari enerji təhlükəsizliyi üzrə ekspertlərin illərlə ehtiyat etdiyi bir vəziyyət idi.
Baş verənlər göstərir ki, İran klassik hərbi qarşıdurmadan daha effektiv vasitəyə – iqtisadi təzyiqə üstünlük verir. Hörmüz boğazına nəzarət Tehrana iki əsas üstünlük qazandırır. Birincisi, qlobal enerji bazarına təsir imkanları genişlənir. İkincisi isə, öz neftini daha yüksək qiymətə satmaq imkanı yaranır. Ən diqqətçəkən məqam isə odur ki, İran nefti ənənəvi olaraq Brent markasından ucuz satıldığı halda, hazırkı şəraitdə bəzi bazarlarda daha yüksək qiymətə realizə olunur. Bu, bazar mexanizmlərinin böhran şəraitində necə dəyişdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Eyni zamanda, bu böhran müxtəlif regionlarda fərqli təsirlər doğurur. Asiyada yanacaq qıtlığı təhlükəsi artıq konkret tədbirlərlə müşayiət olunur və bəzi ölkələr enerji fövqəladə vəziyyəti elan edirlər. Avropa isə Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra yeni enerji təzyiqi ilə üz-üzə qalır. ABŞ kimi enerji baxımından güclü ölkələrdə belə benzin qiymətlərinin artması bu böhranın qlobal xarakter daşıdığını təsdiqləyir.
İranın bu strategiyası təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi alətdir. Boğaz üzərində nəzarət danışıqlarda ciddi "kozır"a çevrilir. CNN-in qeyd etdiyi kimi, Tehran artıq bu təsir mexanizmini istifadə edərək atəşkəsə nail olmağa müvəffəq olub. Bununla yanaşı, bəzi məlumatlara görə, gəmilərdən keçid haqqı alınması ideyası da reallığa çevrilmək üzrədir. Bu isə beynəlxalq ticarət sistemində yeni və təhlükəli presedent yarada bilər.
Lakin bu siyasətin uzunmüddətli nəticələri sual altındadır. Qlobal enerji axınının bu şəkildə manipulyasiyası böyük güclərin hərbi və ya iqtisadi reaksiyasına səbəb ola bilər. Hörmüz boğazı yalnız regional deyil, qlobal “qırmızı xətt” hesab olunur. Bu xəttin aşılması isə münaqişənin genişlənməsi riskini artırır.
Bu kontekstdə Azərbaycan kimi enerji ixracatçısı ölkələr üçün yeni imkanlar yaranır. Qlobal bazarda alternativ enerji mənbələrinə tələbat artır və bu, ölkənin strateji əhəmiyyətini yüksəldir. Lakin eyni zamanda regionda gərginliyin artması təhlükəsizlik risklərini də artırır.
Hörmüz böhranı müasir beynəlxalq münasibətlərin yeni reallığını ortaya qoyur: artıq müharibələr yalnız silahla deyil, iqtisadi arteriyalar üzərində nəzarətlə aparılır. İranın bu addımı göstərir ki, geosiyasətdə güc anlayışı dəyişir və kritik nöqtələrə nəzarət bəzən ordudan daha təsirli vasitəyə çevrilir.
Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX
