İnternet bizim həyatımızda çox mühüm rol oynayır. O, insanların məlumat əldə etməsini, ünsiyyət qurmasını və müxtəlif xidmətlərdən istifadə etməsini asanlaşdırır. İnternet vasitəsilə biz dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisələrdən xəbər tuta, təhsil ala və işləyə bilirik. Eyni zamanda, sosial şəbəkələr insanların bir-biri ilə əlaqəsini gücləndirir. Bununla yanaşı, internetdən düzgün və təhlükəsiz istifadə etmək çox vacibdir.
İnternet həyatımıza daxil olan gündən etibarən bir çox sahədə böyük dəyişikliklər baş vermişdir. İnsanların ünsiyyət forması daha sürətli və əlçatan olmuş, məlumat əldə etmək isə xeyli asanlaşmışdır. Təhsil, iş və əyləncə sahələrində yeni imkanlar yaranmış, məsafələr artıq maneə sayılmır. Bununla belə, internetdən düzgün istifadə etmək və şəxsi məlumatların qorunmasına diqqət yetirmək daha da vacib hala gəlmişdir.
İnternetin bir sıra təhlükələri vardır. Ən əsas təhlükələrdən biri şəxsi məlumatların oğurlanmasıdır. İnsanlar diqqətsiz davrandıqda onların şifrələri və şəxsi məlumatları başqalarının əlinə keçə bilər. Bundan əlavə, zərərli proqramlar (viruslar) kompüter və telefonlara ziyan vura bilər. İnternetdə yayılan saxta məlumatlar da insanları yanlış istiqamətə yönəldə bilər.
Digər bir təhlükə isə sosial şəbəkələrdə həddindən artıq vaxt keçirməkdir ki, bu da həm sağlamlığa, həm də gündəlik həyata mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də, internetdən düzgün, şüurlu və təhlükəsiz istifadə etmək çox vacibdir.
İnternet bir çox təhdidlərdə əsas alətlərdən biridir. Onlardan biri hibrid təhdidlərdir ki, müxtəlif vasitələrin – informasiya, iqtisadi, siyasi və hərbi üsulların birlikdə istifadə olunması ilə həyata keçirilir. İnternet hibrid təhdidlərin yayılmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, sosial şəbəkələr vasitəsilə dezinformasiya və saxta xəbərlər yayılır, kiber hücumlar vasitəsilə dövlət və ya təşkilatların sistemlərinə zərər vurulur, insanların fikirlərinə təsir etmək üçün onlayn platformalardan istifadə olunur. Bu baxımdan internet həm məlumatın sürətlə yayılmasını təmin edir, həm də yanlış və məqsədli informasiyanın geniş kütlələrə çatdırılmasını asanlaşdırır. Hibrid təhdidlərin ən təhlükəli tərəfi isə odur ki, onlar açıq şəkildə görünmür və cəmiyyətə təsiri bəzən gec hiss olunur.
Kiber hücumlar təxminən 1980–1990-cı illərdən etibarən başlamışdır. İnternetin geniş yayılması ilə bu hücumlar daha da artmış və mürəkkəbləşmişdir. İlk dövrlərdə əsasən sadə viruslar və sistemləri sıradan çıxaran proqramlar mövcud idi, lakin bu gün kiber hücumlar daha təşkilatlanmış və məqsədyönlü xarakter daşıyır.
Onun ən qorxunc tərəfi isə görünməz olması və böyük zərər verə bilməsidir. Kiber hücumlar nəticəsində şəxsi və məxfi məlumatlar oğurlana bilər, bank hesablarına müdaxilə edilə bilər, dövlət və şirkət sistemləri iflic ola bilər, hətta ölkələrin təhlükəsizliyi təhlükə altına düşə bilər. Ən təhlükəli cəhətlərdən biri də odur ki, bu hücumlar çox vaxt uzaq məsafədən və gizli şəkildə həyata keçirilir, buna görə də onu vaxtında aşkar etmək çətin olur.
Bu gün dünyada gedən müharibələrin kiber hücumlar və hibrid təhdidlərlə birbaşa əlaqəsi vardır. Müasir müharibələr artıq yalnız silahlarla aparılmır. Onlar həm də informasiya və texnologiya üzərindən həyata keçirilir. Kiber hücumlar bu müharibələrin mühüm hissəsinə çevrilmişdir. Məsələn, dövlətlərin enerji sistemləri, bank şəbəkələri və rabitə infrastrukturu hədəf alınır, rəsmi qurumların saytları və məlumat bazaları sıradan çıxarılır və ya sındırılır.
Hibrid təhdidlər isə daha geniş anlayışdır və kiber hücumlarla yanaşı informasiya müharibəsini də əhatə edir. Sosial şəbəkələrdə yalan xəbərlərin yayılması, cəmiyyətdə çaşqınlıq və panika yaratmaq cəhdləri buna nümunədir. Bu baxımdan, müasir müharibələr “hibrid müharibə” kimi xarakterizə olunur. Ən əsas fərq ondadır ki, döyüşlər yalnız cəbhədə deyil, həm də internetdə və informasiya məkanında gedir.
Elmira Mehdiyeva
“Yeni Fikir” Jurnalistlərin Həmkarlar İctimai Birliyinin sədri
